LEVEN NA
DE SHOAH
Een inspirerend verhaal van triomf en overleving
EDITH DAVIDOVICI
MET EEN VOORWOORD VAN OPPERRABBIJN D.M. LIEBERMAN, RABBI Joseph SITRUK (Opperrabbijn van Frankrijk) & LADY Amélie JAKOBOVITS (echtgenote van de Opperrabbijn van Engeland, z"l)
Voorwoord 1
Opperrabbijn rav d.m. Lieberman Shlit"a
Het is bijna onmogelijk een passend voorwoord te schrijven voor het uitzonderlijke en hartverscheurende boek van mevrouw Edith Davidovici. Over het algemeen vermijd ik Holocaustliteratuur. Het is te pijnlijk, te onverdraaglijk, te ontzettend. Maar om een paar inleidende woorden te schrijven voor dit boek heb ik me ertoe gedwongen het te lezen en het was inderdaad een pijnlijke ervaring. Hoewel het een betrekkelijk kort boek is, vond ik het onmogelijk om het in één of twee zittingen te lezen. Ik moest het stukje voor stukje lezen... Nadat ik één of twee pagina's had doorgenomen, was ik emotioneel verpletterd en moest ik gedurende enkele minuten ophouden tot ik weer verder kon.
De ervaringen van mevrouw Edith Davidovici zijn werkelijk ontzettend. Wij vragen ons af hoe het mogelijk is de onbeschrijfelijke hel van het totale en absolute kwaad te hebben meegemaakt, alle mogelijke en onmogelijke ellende en leed te hebben beleefd en toch niet alleen als een normaal mens eruit te komen, maar ook als een schitterende persoonlijkheid. Een persoonlijkheid die doordrongen is van een diep en onverstoorbaar geloof in Hashem en een bron van inspiratie is voor iedereen die het voorrecht heeft haar te hebben ontmoet. Zij is geen gewone overlevende, ze is een winnaar! Ze heeft het ergste kwaad dat ooit bestaan heeft, de vreselijke vernederingen en het onverdraaglijke leed overwonnen en ze is voor iedereen die met haar in contact is gekomen een pilaar van morele steun, hoop en geloof geworden. Vanuit die diepste vernederingen heeft zij de toppen van morele en geestelijke onderscheiding bereikt.
Haar geschiedenis herinnert ons aan de Midrash (Tehilim 92) waarin verteld wordt dat toen Adam, de eerste man, de nacht zag aankomen, hij verschrikkelijk bevreesd was. Hij dacht dat zijn einde was gekomen. De Eeuwige stuurde hem naar twee stenen: de ene was "de Diepste Duisternis" en de andere was "de Schaduw van de Dood". Adam wreef de ene steen tegen de andere en er kwam vuur uit de stenen voort. Adam zegende G'd voor het vuur. Vanuit het dubbele kwaad, het absolute donker van de ziel en de constante schaduw van de dood waarmee zij in de vernietigngs-kampen geconfronteerd werd, heeft mevrouw Edith Davidovici een heilig vuur gevormd dat geestelijk licht en emotionele warmte aan haarzelf geeft, aan haar prachtige familie en aan allen die dit boek zullen lezen.
Ik ben diep ontroerd, niet alleen door de beschrijving van haar onbeschrijfelijke ervaringen, maar ook door de diepe gedachten en gevoelens over haar belevenissen die ze aan het einde van het boek heeft opgeschreven.
Moge de Eeuwige mevrouw Edith Davidovici en haar familie zegenen met vele jaren van werkelijk geluk en vreugde en mogen wij allemaal het voorrecht hebben het einde van pijn en leed in de wereld te zien en de uiteindelijke verlossing van ons volk bij te wonen.
Voorwoord 2
Rabbi Joseph Sitruk - Opperrabijn van Frankrijk
Dear Mrs Davidovici,
Your testimony evokes contradictory feelings of horror and hope in the heart of the reader. I tremble at the prospect of penning a few words as an introduction. How can I write ink on paper about someone who has ink tattooed on her arm?
You had the strength to hold onto your faith in the face of adversity. You held onto the smallest ray of light in a world of total darkness. You held onto life and did not surrender yourself to death. And you nobly retained your humanity in the face of inhumanity. You experienced the fulfilment of the verse in the admonition "G-d will carry against you a nation from afar, from the end of the earth, as an eagle will swoop, a nation whose language you do not understand, a nation of fierce countenance not respectable to the old nor merciful to the young" (Devarim 28:49-50).
In a journey to hell and back, you miraculously survived the horrors of the concentration camps and the atrocities that no non-Holocaust survivor will ever begin to comprehend. And you succeed to emerge triumphant! You personify the Torah perspective of wrestling with suffering and persecution holding steadfast onto your Jewish faith as taught in our holy Books of Job, Lamentations and Ecclesiastes. Who cannot be haunted by your statement: "I am young yet I feel old, from this unspeakable cruel ordeal. Still, I feel inside me faith in G-d the likes of which enveloped my parents' home"? This is reminiscent of Rabbi Elazar ben Azaryah's famous pronouncement, recited in the Haggadah, "I am like a seventy-year old man (although only eighteen)...and I could not succeed in mentioning the Exodus from Egypt mentioned every night".
You had youth robbed from you. And you had old age of experience thrust on you. Yet you merited your own personal exodus from the darkest chapter of our contemporary history. And you similarly endlessly relive the memories of your ordeals and salvation every night!!
Every word of your testimony is suffused with hope, with a faith to follow on in the footsteps of our illustrious biblical heroes - the likes of Joseph surviving his prison ordeal in a foreign country or Jonah's desperate situation in the stomach of the fish. You can be counted amongst the ranks of G-d's holy people whose spiritual identity endured trying circumstances throughout the ages.
Your will to live and hold onto Jewish ritual life no-matter-what is sure to enthuse and stir others. Your courageous act of Shabbat observance, singing songs to the glow of your half-candle in the hell on earth, is but one memorable inspiration forever etched on my memory.
But your book does more: it exhorts the reader to follow your moral and spiritual example, in their own personal journeys through life. Each one of us is duty bound to transmit this timeless message onto future generations, for them to recall what you have lived through and the strength of your incredible faith in G-d and in eternity of the Jew.
To end on a personal note, my wife and I can be counted as your most loyal students. You are the perfect illustration of the sentence in the Talmud which states that the teacher learns most from their disciples.
With all my gratitude and blessings Joseph Sitruk [pic] Official Ceremony of the decoration of La Légion d'Honneur in Paris 2004 by Rav Joseph Sitruk, Chief Rabbi of France, from the private collection of the French President Jacques Chirac, in synagogue Neuilly. (In the background, behind Edith, from left to right, Moshe Avigdor Konig - her son in law-, and three grand-sons: Chayim Davidovici, Dan Zimmer and Laurent Konig)
Voorwoord 3
The Lady Jakobovits "Amelie"
51 Shirhall Park, London NW4 2QN
My childhood friend Edith's inspiring account of her Nazi death camps experience moves me beyond description.
Although Edith is a few years older than me, her parents and family always stuck in my mind from before the nightmare began. Her family belonged to my beloved father's shul. My father, Rav Eli Munk zt"l, was Rabbi of the Rue Cadet Shul. At that time it was the best-known Orthodox synagogue and community amongst the very few that existed in Paris. We all enjoyed a uniquely wonderful community spirit at Rue Cadet, the emotional attachment to everyone belonging to the 'Rue Cadet family' was so deep that it remained with us, the few of us who survived the atrocity of the Nazi prosecution.
I feel very humble, but very grateful to my Maker for giving me the opportunity to be able to put in writing my immense admiration for Edith - one of the great women to look up to in my life, as well as in the lives of my beloved friends, each of whom is left with his or her horrendous memories of those years.
How well I remember my father upholding Edith's incredible courage of mind and heart. Very few people knew of Edith's travails, as she could not get herself to speak about it for many, many years. However, her father, Rabbi Stern, told my parents of Edith's nightmarish experiences. As I recall, Edith was the first of the survivors to demonstrate that there is reason to start life anew with a heart full of joie de vivre. She was able to make herself look even more attractive than she was by nature with the help of lipstick, facial powder and little chic French dresses, which we all thought she had made herself by finding pieces of material here and there in the little shops in the quarter where she lived with her parents. She was the one to re-organize our youthful Shabbos afternoon activities, at which we learned about some passages of the weekly Torah portions, followed by joyous singing and dancing. Thanks to her example we learned once again how to enjoy the gift of life.
I remember also that there were some survivors, older than us and who did not know of Edith's terrible travails, who resented her behaviour. At that time, they could not accept any sign of enjoyment, having themselves experienced the most atrocious days, weeks, months and years and having lost entire families. They were understandably still full of terrible mental and physical pain.
I will never forget my father's sermon one Shabbos morning, when he told his congregants the following: "We may never ever pass judgement on any other human being's reaction to any given experience", adding that "even I cannot predict how I will react to a certain personal event on the spur of the moment today, when I may react in a totally different manner to the same event tomorrow." He went on to teach all those who heard him on that day that "throughout the ages there have always been in every generation a handful of human beings who had the strength and courage to pretend to the world beyond the depth of their own soul that one of their lives is now closed. There is only One who will always know how they truly feel, and that is the Al-mighty. No one else will ever know the agonizing pain that remains, and will always remain within them. But the Children of Israel are here today thanks to these men and women's superhuman strength and courage to show us the way to start, with the help of the Al-mighty, anew in their and their entire People's lives. We would not have survived for thousands of years without these men and women, our People's heroes." It was my father's strict custom never to mention a person's name in synagogue, where only G-d's name is spoken. But in this sermon he was referring to Edith.
She is indeed a natural leader, the wife, mother, grandmother and great- grandmother of a wonderful family, and by extension, our People itself. As described in her story it is without doubt her unflinching trust in the Al- mighty that has navigated her through months and years of torture only to emerge as a new human being full of love for life.
I am so proud to be her friend.
Amelie Jakobovits (Munk)
Introductie
Edith Davidovici, nummer 80661
e herinneringen opschrijven is eigenlijk een beetje geschie-denis schrijven. Voor een ex-gedeporteerde is de keuze en de toon van de herinneringen afhankelijk van de gemoedstoestand en van het moment. Diegenen die dit niet hebben meegemaakt, zullen het nooit begrijpen. Het is moeilijk zich voor te stellen dat Auschwitz de totale en absolute dood betekende, de dood van een heel volk, zijn taal, zijn cultuur en zelfs zijn geest.
Enkel de overlevenden weten, zij en niemand anders. Een groot deel van hen is overmand door een gevoel van schuld en wanhoop. Hun getuigenissen wekken weerzin op, maar ook bescheidenheid. En zelfs indien het onderwerp nog vaak als taboe wordt beschouwd, enkel zij kunnen erover spreken. Wat mij betreft, de enige waarheid die ik me kan veroorloven, is mijn herinneringen zo goed mogelijk trachten te vertellen, wetende dat de tijd probeert ze me te ontrukken.
Hoofdstuk 1
Voor de storm
Ik ben geboren op 27 april 1924 in het kleine stadje Nyieregyhaza, Hongarije, als jongste telg van rabbijn Yehuda Leibish en Reitzel Stern. Ik werd Edith genoemd, maar mijn vader noemde me vaak liefdevol bij mijn joodse naam Gitel. Mijn vader, rabbijn Yehuda Leibish, kwam oorspronkelijk uit Tsjecho- slowakije en mijn moeder (geboren Schlesinger) was een afstammelinge van de beroemde geleerde rabbijn Akiva Eiger. Ik was de jongste van de Stern kinderen. De oudste was mijn broer Maurice en mijn twee zussen waren Madeleine en Olga. Ik heb geen herinneringen aan Hongarije want mijn familie emigreerde naar Frankrijk in 1927 toen ik nog een kleuter was. Eigenlijk waren mijn ouders van plan naar Rio de Janeiro te emigreren. Alles was al geregeld. Ze hadden al een flat gehuurd en een kleine winkel voor mijn moeder voor het levensonderhoud. Het plan was dat mijn vader vooruit zou reizen naar Brazilië en mijn moeder met de kinderen later zou volgen. Maar toen de familie in Parijs aankwam, wachtte ons daar een verrassing. We werden verwel-komd door mijn vader. Mijn moeder viel flauw van de shock. "Wat doe jij hier?" vroeg ze. Mijn vader vertelde dat hij malaria had opgelopen. De dokter had hem afgeraden naar Brazilië te emigreren, want een Europese man van middelbare leeftijd zoals hijzelf zou in Zuid-Amerika niet veel kans tot herstellen hebben. Rabbijn Yehuda Leibish Stern wou eigenlijk terug naar Hongarije. Zijn grootste zorg was het ontbreken van goede joodse lessen voor zijn drie dochters en één zoon in Parijs. Maar mijn moeder was onvermurwbaar in haar beslissing om in Frankrijk te blijven. Toen de nazi's en hun antisemitisme niet alleen Duitsland onveilig maakten, maar ook in Oost-Europa sterker werden, was mijn vader natuurlijk heel erg blij dat hij naar mijn moeder had geluisterd en in Frankrijk was gebleven. We woonden eerst in een flat niet ver van de antiekmarkt. Het leven in Parijs was erg moeilijk. Er was geen koosjer eten en het leven van een orthodoxe jood verliep niet zonder problemen. We gingen elke dag naar de markt om brood en melk te kopen. Wanneer we een kip kochten, moesten we de shochet (rituele slachter) halen om de kip voor ons te slachten.
Mijn moeder Reitzel was een opmerkelijke dame met een sterke wilskracht, een goede zakenvrouw. Zij was de broodwinner van de familie. Om wat geld te verdienen begon zij dure Perzische tapijten, die in die tijd vele Franse huizen sierden, te herstellen. Dit was kunst, maar ook heel intensief werk. Ze werkte vele uren op de grond om ze te herstellen en schoon te maken. Later opende ze een leuke kledingzaak waarvan de hele familie een bescheiden leven leidde. Zij voedde mij en mijn zussen en broer op en leerde ons goede manieren. Mijn broer Maurice en mijn zussen Madeleine en Olga werkten allen in de winkel, ze maakten patronen, werkten met kant en modelleerden hoeden.
Rabbijn Yehuda, mijn heilige vader, leerde makkelijk de Franse taal. Hij zat uren de Thora te bestuderen of Hebreeuwse lessen te geven. Hij was een grote en imposante figuur, had een vriendelijk gezicht omringd door een volle baard. Mijn vader week geen haarbreedte van zijn strikte aanhang van de joodse wet. Thuis was hij erg streng in onze joodse opvoeding, iets wat mij later heel erg zou helpen.
Aan het einde van de jaren '30 waren mijn ouders volledig geïntegreerd in het Parijse leven. Mijn vader werd chazzan (voorganger) in de synagoge aan de Rue Cadet, hij was een goede vriend van de rabbijn, Elie Munk. Toen kwam een Hongaarse delegatie van de Rashi synagoge in Parijs met de vraag of rabbijn Yehuda hun rabbijn wilde zijn, ook omdat hij vloeiend Hongaars sprak. Deze synagoge bestond uit Hongaarse en Poolse leden. Terwijl de Poolse groep religieus was en elke dag een minyan (10 mannen) had, waren het de wat rijkere Hongaren die de synagoge financierden. Omdat de Hongaarse groep over het algemeen wat minder religieus was, toonde mijn vader aanvankelijk een zekere terughoudendheid om het ambt aan te nemen. Maar na wat onderhandelingen werd mijn vader overtuigd en nam het ambt aan. Een man welgeleerd in zowel de Thora als wereldse zaken, met pretoogjes, die graag grapjes maakte en geliefd was en gerespecteerd werd door allen die hem kenden. Zijn werk was hem op het lijf geschreven, het in evenwicht houden van de bedekte onderlinge tegenstellingen en het politieke gekibbel tussen de Hongaarse en Poolse leden van zijn gemeenschap stopte nooit. Hij had dus nooit een rustig moment.
De oorlog breekt uit op 2 september 1939. Gedurende de bezetting van Frankrijk door de Duitsers maken de anti-joodse maatregelen, eerst genomen door de Vichy-regering en dan door de Duitsers, ons dagelijkse leven steeds gevaarlijker. Frankrijk is op dat ogenblik verdeeld in twee: de ene helft bezet door de Duitsers, de andere zogenaamd vrij. De stad Lyon bevindt zich in het vrije deel. We besluiten Parijs te verlaten om naar het "Vrije Frankrijk" te trekken, ondanks het verbod te reizen zonder papieren. Het enige vervoermiddel tot onze beschikking is de auto van mijn schoonbroer. De treinen worden overrompeld. De wegen zijn vol met mensen die zeulen met kinderen en koffers, en die zo het verkeer belemmeren. We rijden stapvoets.
Zwervend van de ene stad naar de andere verblijven we in huizen die telkens weer minder bewoonbaar worden, maar we zijn erg gelukkig dat we tenminste een dak boven ons hoofd hebben. Na vele hindernissen komen we eindelijk in Lyon aan. Het is december 1943. We hopen, zo niet een rustplaats, dan toch een schuilplaats te hebben gevonden. Het is ook in deze stad dat we ons huwelijk vieren. Mijn man, Eugene Wiesel (neef van Nobelprijswinnaar Professor Eli Wiesel) was geboren in 1914 uit Abraham & Gizele (geboren Ingber) in Mezocsat, in het zuiden van Hongarije. Eugene woonde met zijn familie in Parijs, maar vluchtte naar Lyon bij het uitbreken van de oorlog. Niettegenstaande de gevaren hebben we elkaar ontmoet en met de zegen van onze ouders zijn we getrouwd. Mijn man en ik wonen in een appartementje onder de valse naam Saulnier.
Mijn ouders alsook mijn zus met haar familie zijn ondergedoken in Caluire, een buitenwijk van Lyon. Mijn zus zorgt voor de bevoorrading. Mijn ouders zouden teveel opvallen door hun hongaars accent, zeker mijn vader die bovendien weigert zijn baard af te scheren.
In april 1944, niet lang voor Pesach, komt de militie, op aangeven van talrijke verklikkers, huiszoekingen doen naar mensen met valse papieren. Die dag is het de beurt aan mijn man, zijn broer en een vijftiental vrienden. Ze komen eerst mijn man halen onder het mom van een routine onderzoek. Maar hij weet dat het niet waar is. Hij verweert zich, maar tevergeefs, ze zijn met zijn vieren tegen hem. Verbijsterd door zijn arrestatie neem ik mijn tas, mijn jas van wit konijnenbont en loop naar mijn schoonbroer Ignas Wiesel en mijn schoonzus Eta om hen te verwittigen dat ze zo snel mogelijk moeten vluchten. Als ik hun straat bereik, ontmoet ik mijn andere, ongehuwde schoonbroer Erno die mij vertelt dat ze zijn broer al zijn komen halen. Ik vertel hem over de arrestatie van mijn man. We gaan samen naar boven om mijn schoonzus te waarschuwen, maar het huis is leeg en verkeert in een onbeschrijfelijke staat van wanorde. We zijn nog maar net van onze verbijstering bekomen of de militieleden zijn daar al terug. Mijn schoonbroer kan nog net ontkomen door naar de zesde verdieping te rennen. Ik geraak tot op de tweede verdieping. Ik klop op alle deuren in de hoop dat er een opengaat, maar tevergeefs. De militieleden arresteren me en brengen me onmiddellijk naar de nazi-chef, een zekere Barbie. Later verneem ik dat mijn schoonbroer over de daken heen heeft kunnen vluchten, ondanks de sommaties en de schoten. Mijn schoonzus, die mij was komen verwittigen dat haar man was gearresteerd, werd in mijn huis meegenomen door de militie. Die dag worden vijftien mensen uit onze vriendenkring gearresteerd, allemaal verraden. De verklikkers, Fransen, krijgen 5.000 frank van die tijd, voor elk aangegeven individu.
Ik sta tegenover Barbie. Voor mij is het een Duitse officier, een SS'er zoals zoveel anderen. Hij kijkt me met een doorborende blik aan en zegt tegen een officier: "Ze ziet er niet joods uit en Saulnier is geen joodse naam". Hij onderzoekt mijn tas heel grondig totdat hij mijn echte identiteitskaart ontdekt, die in de voering van mijn tas verstopt is. Ik besef pas dan dat ik de verkeerde tas heb meegenomen. Mijn identiteitskaart laat er geen twijfel meer over bestaan: ik word meegenomen naar de gevangenis van het fort van Montluc.
Hoofdstuk 2
Op weg naar de gevangenis stel ik de officier voor om mij te laten gaan in ruil voor de diamanten ring die ik om mijn vinger heb. Hij weigert. Hij legt me uit dat hij riskeert naar het Russische front te worden gestuurd. Ik ben dus gevangen in het fort van Montluc. Ik ben nog blij dat ik niet mishandeld ben door die walgelijke Barbie, wat wel het geval was voor vele anderen. Ik word overgedragen aan de cipier, die de deur van de vrijheid achter mij dichtgooit. Angst en emoties grijpen mij bij de keel. In een vaal licht zie ik eindeloze rijen tralies. Ik hoor geschreeuw, gekrijs en gejammer vanuit de cellen. Ik sta voor een cel en weer gaat er een deur achter mij dicht. De cel meet ongeveer vier vierkante meter. Er is een bedonderstel, een stromatras, dekens en een emmer. Het is een klein hok afgesloten met een zware grendel, met verblindend licht uit een lamp die pas uitgaat bij het ochtendgloren. Ik ben helemaal versuft door alles wat mij is overkomen en vooral door het feit dat ik voor de eerste keer in mijn leven in de gevangenis zit. De Gestapo komt verzetsmensen halen om ze te ondervragen, het gekrijs van hun pijn weergalmt door de gevangenis. Wanneer ze worden teruggebracht zijn ze onherkenbaar, verminkt door de klappen die ze hebben gekregen.
Alleen in mijn cel maak ik me zorgen om mijn schoonzus en de anderen. Waar kunnen ze zijn? Ik draai de hele dag rond en heb zoveel vragen. Hoe ben ik hier gekomen en waarom? Waarom kon ik niet vluchten? Tevergeefs, het lukt me niet mijn gedachten te ordenen, ik ben nog in shock door al die gebeurtenissen. De achtste dag halen ze mij eruit. Ik stap in een vrachtwagen. Daar heb ik het plezier en tegelijkertijd het verdriet om mijn man, schoonzus, schoonbroer en alle andere personen die met ons gevangen zaten, terug te zien. We worden naar Drancy, een Parijse buitenwijk, gebracht. Het is een verzamelkamp voor gevangenen. Veel joodse mensen drijven daar handel, op bevel van de Duitsers: zo kunnen we het nodige kopen voor weinig geld. Het belangrijkste is dat we samen zijn. Helaas is dit enkel een list van de Duitsers om ons beter te misleiden over wat ons nog te wachten staat. We voelen een zware dreiging boven ons hoofd hangen, maar we weten niet welke en hoe ze af te wenden. We weten dat we onver-mijdelijk ons tragische lot tegemoet gaan.
Geruchten over deportatie doen de ronde in het kamp. We weigeren het te geloven. Regelmatig verschijnt er een lijst met namen van mensen die moeten gaan werken in een jamfabriek. Maar de trieste realiteit kunnen we ons in de verste verte niet voorstellen. Vluchten is onmogelijk. Alle deuren worden goed bewaakt. Alhoewel, jaren later verneem ik van een ex-gevangene dat het haar gelukt was te vluchten door een enorm toeval. Op die dag was de ingang naar het kamp opengebleven tijdens het bezoek van een Duitse officier. Met haar lange blonde haren was ze niet opgevallen. Misschien werd ze voor een Duitse aangezien? Wat er ook van zij, ze had gebruik gemaakt van de verwarring en was weer vrij. Helaas is haar moeder niet teruggekomen van de kampen.
Om de veertien dagen komt een nieuwe lijst ons informeren over wie moet vertrekken naar wie weet waar... Het is elke keer een opluchting als we onze namen niet op de lijsten zien. Maar op een dag is het onze beurt. De reis naar de hel is begonnen. We proberen elkaar te troosten door te geloven in de jamfabriek.
Hoofdstuk 3
Het is 29 april 1944, daar zitten we dan met onze koffer in een vrachtwagen die ons naar een perron bij een zijspoor van het "Gare de l'Est" brengt. Daar gaan we aan boord van wagons van een goederentrein, die dienen om paarden te vervoeren. We worden inderdaad opgehoopt zoals beesten. We hebben amper plaats om te zitten, laat staan onze benen te strekken of zelfs het kleine raampje te bereiken, het enige dat licht en lucht toelaat. De angst slaat ons om het hart. We durven niets te zeggen uit schrik in tranen uit te barsten. Wat waren we toch naïef!
De trein vertrekt. Er staat niemand op het perron. We staan op een verlaten spoor, bewaakt door SS'ers in uniform met politiehonden en getrokken wapens. Een paar uur later en de verschrikking begint. Het is warm, we hebben geen lucht en de honger en de dorst beginnen te knagen. Om niet toe te geven aan de paniek proberen we ons een beetje te organiseren. Een deken doet dienst als afscheiding voor de geïmproviseerde WC. We plaatsen de oude mensen achteraan in de wagon, zodat ze rug aan rug kunnen staan. Enkele gevangenen plannen te ontsnappen door de planken van de vloer door te snijden. Onmogelijk, ze zijn veel te hard. We kunnen er nauwelijks een briefje doorsteken dat misschien onze families zou bereiken om hen over ons in te lichten. Later verneem ik inderdaad dat mijn schoonbroer die had kunnen ontsnappen, een van die briefjes heeft gekregen. De trein rijdt, geen mogelijkheid om te verluchten. Ze openen de deuren van de wagon maar enkele ogenblikken per dag om de misselijkmakende geuren die ons verstikken, te verdrijven. We moeten leven, overleven in die hoop mensen die op elkaar geperst zitten. Samen met ons is er onder andere een familie, een vader, een moeder en hun vijf dochters van 6 tot 19 jaar. Mooie familie en mooie meisjes. Waar zijn we? Er wordt geen Frans meer gesproken maar Duits. Geschreeuw, gebrul. We zijn bang en fantaseren over de toekomst. We moeten wel dromen! Maar we komen snel weer tot de realiteit: na drie dagen en drie nachten leven we nog, maar niet allemaal. De oudjes zijn van uitputting gestorven. Hier moet een einde aan komen!
De trein stopt. Het is vier uur 's ochtends. Het is pikdonker, koud en nat. Uit de wagon naast ons stappen mensen uit. Geschreeuw, slagen. Het klinkt helemaal niet geruststellend. Waarom die slagen? Waar zijn we? In Silezië, AUSCHWITZ. DE HEL... We hadden vaag wat gehoord over alle vreselijke dingen die hier gebeurden, maar we geloofden het niet echt. Nu we er zijn, krijgen we niet de tijd om eraan te denken. Het is onze beurt. "Raus, raus, naar buiten!" We ontmoeten angstaanjagende SS'ers, dreigende honden. Maar ook levende skeletten gekleed in gestreepte pakken. Zodra wij uit de wagon stappen, gaan zij naar binnen om de dode lichamen te verwijderen. Ze zijn (of ze doen alsof) helemaal gevoelloos en zeggen geen woord tegen ons. Onze koffers en pakjes, héél belangrijk voor ons, worden uit de trein gehaald. We zijn radeloos, we weten niet wat ons overkomt. De honden blaffen, SS'ers brullen en oh! belachelijk, een orkest bestaande uit mannen in gestreepte pakken speelt walsen. In al dat tumult bevelen de SS'ers ons om al onze bezittingen op het perron te laten staan. We houden onze tassen dichtbij ons. "Laat alles hier, jullie hebben niets nodig, wij zullen jullie alles geven wat jullie nodig hebben" brult een SS'er. Te midden van de chaos en wanhoop staat een eenzame figuur in een brandschoon uniform en met vlekkeloze witte handschoenen. De sinistere en dodelijke Dr. Jozef Mengele "Dokter van de Dood" was ten tonele verschenen. Geboren in Beieren juist voor de Eerste Wereldoorlog in een hoger middenklasse gezin, behaalde hij zijn diploma aan het "Instituut voor rassenhygiëne" aan de universiteit van Frankfurt. De nadruk in zijn onderzoeken lag op de erfelijkheid binnen de context van nazi "rassenwetenschap". Nadat hij gewond was en dus ongeschikt werd bevonden voor het front, werd Mengele aangewezen als dokter van Auschwitz in mei 1943. Hij had zijn eigen laboratoriumblok met onafhankelijke financiering en een groep artsen, bestaande uit kampgevangenen.
Voordat we het beseffen, worden de mannen van hun vrouwen gescheiden, moeders van hun grote kinderen, alleen de kleintjes mogen bij hun mama blijven. De lugubere Mengele brult, en ook de officieren die ons bevelen: "Gezonde mensen lopen het kamp te voet binnen, vrouwen met kinderen en ouderen gaan het kamp binnen met de vrachtwagen". We wisten op dat ogenblik nog niet dat dit al een eerste selectie was, er zouden er nog vele andere volgen.
Hoofdstuk 4
Heen en weer gegooid tussen onwetendheid en verschrik-king, lijkt het alsof het einde van de wereld in zicht is. En het orkest blijft maar doorspelen. Hoe kan men zo'n hel organiseren, zo'n verschrikking? We zijn gescheiden van onze mannen, vaders en grootvaders, zonder afscheid te hebben kunnen nemen. De pijn is hevig, maar de angst nog groter en we verzetten ons om het niet uit te schreeuwen.
Mijn schoonzus, die dubbel zo oud is als ik, vraagt me om met haar het kamp binnen te gaan in de vrachtwagen. Haar voeten, stram door de onbeweeglijkheid tijdens de reis, doen pijn. Ik blijf bij haar. Ik had liever te voet naar het kamp gelopen om een beetje frisse lucht in te ademen, maar ik blijf bij haar, zo blijven we tenminste samen. De familie met de vijf meisjes is gescheiden; de vader bij de mannen, de moeder met de drie kleine meisjes in de rij voor de vrachtwagen, en de twee oudste meisjes in de rij om te voet te gaan. Hun afscheid is hartverscheurend, zoals bij vele anderen. Vrouwen huilen bij de scheiding van hun mannen, kinderen bij die van hun moeders en grootmoeders en de gezonden bij die van hun moeders en grootmoeders die minder gezond zijn. Het orkest probeert zo goed en zo kwaad het kan dat hartverscheurende lawaai te overstemmen. Ondertussen schelden de SS'ers ons uit: "Schnell verfluckte Juden!" (Snel, vervloekte Joden), gevolgd door een hele reeks beledigingen. We staan daar te wachten, maar waarop? Dat ze ons naar het slachthuis brengen! Ieder in zijn rij. Mijn schoonzus en ik proberen een glimp van onze echtgenoten op te vangen in de rij van de mannen. Onmogelijk, er zijn teveel mensen om wie dan ook te kunnen zien. We zeggen geen woord, bang om in te storten. De lucht is ijskoud, zo koud als het gevoel dat ons hart omklemt. Wat gaat er van ons worden? Wat houdt de toekomst in, als er al een toekomst is?
Ik ben gekleed in een vest van wit konijnenbont, een veel gevraagde pels in die tijd. Het is ook het laatste geschenk van mijn broer Maurice voor mijn arrestatie. Hij fabriceerde pantoffels uit konijnenvacht voor de soldaten aan het front. In de paniek voorafgaand aan mijn arres-tatie, had ik mijn vest aangedaan om mijn schoonzus te waarschuwen. Dat vest zal een grote rol spelen bij mijn redding. Ik ben 20 jaar oud, heb blozende wangen door de kou, en die pels steekt met zijn witte kleur nogal schril af tegen het sombere landschap. Aan de overkant van het perron zie ik een SS'er die langzaam op me afkomt, waarschijnlijk aangetrokken door mijn witte vest. "Jij gaat naar de rij van de voetgangers" zegt hij in het Duits. Gelukkig begrijp ik deze taal tamelijk goed door mijn lessen op school en de gelijkenis met het Jiddisch. Ik antwoord hem dat ik liever bij mijn schoonzus blijf. Het is zo dat die driedaagse reis haar op haar leeftijd - ze is veertig - niet veel goed heeft gedaan, en ze ziet er niet bepaald stralend uit. De SS'er bekijkt haar en vraagt haar naar haar leeftijd. Ik ben haar voor en antwoord: "Dertig jaar". Een spottend lachje verschijnt om zijn lippen, hij bekijkt haar nogmaals, en na even nadenken zegt hij: "Goed, allebei naar de andere rij." Zo verandert ons lot in enkele ogenblikken. Later zullen we vernemen dat de rij naar de vrachtwagen direct naar de verbrandingsoven ging. Dat was dus een eerste wonder in onze overleving, maar op dat ogenblik waren we ons er niet van bewust.
Hoofdstuk 5
We lopen naar het kamp, met een zwaar hart, zonder te kunnen reageren. Zelfs al zouden we de kracht hebben, tegen die gewapende SS'ers kunnen we toch niet op. Ze zijn in staat om ons als voer voor de honden te gooien, die ze in bedwang houden. Na tien minuten lopen komen we in het kamp aan, we lopen onder een ijzeren poort door waarboven staat "Arbeit Macht Frei" (Werk maakt vrij). We moeten al onze bezittingen neerzetten en naar de kapper gaan, beter gezegd onder de tondeuse. Het is een gedeporteerde zoals wij die dit werk moet doen. Diegenen die lang haar hebben, schreeuwen en kreunen tijdens het scheren, maar niets helpt. De kapster doet haar werk. Ze wordt ertoe gedwongen. Gelukkig hebben mijn schoonzus en ik allebei kort haar, wat echt een geluk is, want ze laat ons door zonder ons aan te raken. Het is zo koud dat een kaal hoofd, behalve het gevoel van vernedering, nog gevoeliger is. Dan moeten we naar de tatoeëring, zoals vee. We zijn een nummer geworden, zonder naam, enkel een driehoek, een halve Davidster, voor de joden. Dit nummer is heel diep gegraveerd, gegrift met een pluim en onuitwisbare inkt, zodat het nooit meer uitgewist kan worden. Hoe zouden we die nachtmerrie die net begint, ooit uit onze herinnering kunnen wissen? Hoe zouden we ooit kunnen vergeven? Er zijn verschillende reeksen nummers: op de borst, op de linkerarm, sommige worden zelfs op twee verschillende plaatsen getatoeëerd. Mijn schoonzus en ik hebben geluk in ons ongeluk; onze tatoeage was van middelmatige afmetingen en enkel op de buitenkant van de linkerarm. Vandaar moeten we naar de ontsmettingsafdeling. Onderweg naar de douches lopen we langs een riool, ik gooi mijn diamanten ring erin zodat geen enkele Duitse ervan zou kunnen genieten. Het is een laatste herinnering aan een leven waarvan ik weet dat ik het niet langer kan bewaren. Ik voel me helemaal vreemd aan mezelf, als in tweeën gespleten, zonder naam, zonder bagage, en zeker na die "ontsmetting". We zijn nummers: geen persoonlijkheid, geen persoonlijke bezittingen, behandeld erger dan vee. Voor elk waardevol object in het geheim bijgehouden riskeren we de dood. Het lukt mij een paar foto's van mijn dierbaren te verstoppen in een hoek van de douche, met gevaar voor mijn leven: de ultieme band met de buitenwereld, ze zijn voor mij van onschatbare waarde.
Na de douche blijven we uren lang zonder kleren, een hongerig gevoel in de maag, vernederd, verminderd tot niets. Nog maar net werkmachines, dat is de reden waarom ze ons nog tijdelijk in leven laten. Hun doel is om ons te verlagen tot het laagste niveau, om ons helemaal te onderwerpen. Hun berekening klopt, we zijn enkel nog wrakken.
Tijdens die lange uren wachten zijn we met stomheid geslagen. In dit ongeluk meen ik me aan iets te moeten vastklampen, ik ben bang anders gek te worden en zo helemaal aan hun opzet te voldoen. Om onze moraal een beetje op te krikken zeg ik aan mijn schoonzus: "We hebben geluk gehad niet geschoren te zijn, dat we die drie kleine foto's hebben kunnen bewaren, en bovenal dat we samen zijn gebleven!" Zegt men niet dat in het ongeluk het gevoel van geluk niet als absoluut ervaren wordt, maar relatief aan het ongeluk van anderen? Het is vreselijk, maar helaas is dit gezegde in sommige gevallen waar. We krijgen eindelijk kleren, zomerjurken, terwijl het vriest en we geen ondergoed hebben. We krijgen schoenen, we moeten zoeken om er twee van de juiste maat te vinden. Ik vind er een met een niet al te hoge hak en de andere plat. Ze doen tenminste geen pijn. Eta, mijn schoon-zus, vindt een paar in haar maat, ik ben blij voor haar. Ik maak haar erop attent om haar een beetje op te monteren.
Hoofdstuk 6
Rond vier uur 's morgens begeven we ons naar de barakken. Deze hebben erg lage plafonds en zijn gevuld met vierkante uitschuifbakken. Planken met een kleine rand, die we "kooien" noemen, en die eigenlijk een soort bed zijn waarin we met drie aan elke kant moeten slapen. Een dunne deken voor drie die ons moet beschermen tegen de Siberische kou, en dat terwijl het in Frankrijk rond deze tijd van het jaar de mooiste maand van het jaar is! Enkele gevangenen die al langer in het kamp zijn, komen ons nieuws van de buitenwereld vragen, maar ze komen vooral naar ons toe om ons alle verschrikkingen van het kamp te vertellen, zo verachtelijk en misdadig. Hoe kunnen vrouwen zo sadistisch zijn, en hoe kunnen ze zo makkelijk en zonder aarzelen onze vragen beantwoorden zoals: "Waar zijn onze families?" "Naar de hemel, weg in het vuur, jullie families leven niet meer." "Dat is niet waar, dat kan niet." "Toch wel..." We moeten ze wel geloven, want naast ons blok staan inderdaad enorme schoorstenen waaruit dikke zwarte rook en een scherpe geur komen. Die gevangenen vertellen ons dat met hysterie. Later zal ik begrijpen dat na twee jaar in deze hel, er hun nog één enkel pleziertje rest: "Wraak!" Wat hebben ze veel moeten doorstaan om zo diep te vallen! Ze voegen eraan toe: "Zien jullie die rook, dat zijn alle families die per vrachtwagen het kamp zijn binnengekomen, die zijn direct naar daar gegaan." De twee meisjes van wie de moeder en de drie zusjes in de rij van de vrachtwagen zijn gebleven, vallen flauw bij het horen van dit nieuws. We brengen ze weer bij zo goed we kunnen. Maar wat kunnen we zeggen? G'd, hoe is het mogelijk? We zijn allen met stomheid geslagen, zowel fysiek als moreel uitgeput. Ondanks het hongerige gevoel vallen we uiteindelijk in slaap, op elkaar gedrukt de een naast de ander, door een tekort aan plaats en erop lettend dat onze voeten niet het hoofd van onze overbuurvrouwen raken!
Om vijf uur 's ochtends, een uur later, horen we kreten "Raus, schnell!" Naar buiten, vlug. En de blokoversten, die men kapo's noemt, maken ons wakker met knuppelslagen voor diegenen die niet onmiddellijk gehoorzamen. We moeten ons aanbieden voor het appel op de binnenplaats. Dit kan soms twee uur duren, naargelang het humeur van de SS. Dit allemaal in de donkere nacht en in onze dunne jurkjes, we klappertanden van de kou. Ik besef niet goed waar ik ben, omdat ik tijdens dat ene uurtje heel diep heb geslapen en gedroomd heb over thuis, mijn ouders, mijn familie. Wakker worden in zo'n afschuwelijke realiteit, is niet makkelijk. Om de slagen te ontwijken van de kapo's, dezelfden die ons met verlustiging over de dood van onze naasten vertelden, begeven mijn schoonzus en ik ons onmiddellijk naar het appel. We krijgen een toespraak die ons moet waarschuwen tegen vluchten, het kamp is immers omheind met elektrisch geladen prikkeldraad, en dat het in ons voordeel is om voor het grote Reich te werken, zoniet... De bedreiging zonder verdere precisering hangt ons zwaar boven het hoofd. Elke week is er inderdaad een selectie enkel en alleen om diegenen die arbeidsongeschikt zijn te elimineren. Het is duidelijk, ze houden ons enkel voor de opbrengst. Na dit onthaal wordt er "koffie" uitgedeeld. Dit troebel water dat we met onze kom uit een pot moeten halen, heeft van koffie enkel de naam. We verlaten het kamp, omringd en begeleid door SS-vrouwen, die enorme politiehonden aan de leiband houden, en een paar gewapende SS-soldaten. Om twaalf uur pauze van een half uur waar ze ons in datzelfde kommetje een soep uitdelen, wat lauw water waarin stukjes kool en enkele koolrapen zwemmen, restjes uit de SS-keuken. Die kommetjes zijn nu een onafscheidelijk deel van ons, ze blijven altijd om ons middel gebonden. Het is een belangrijk element voor onze overleving.
Daarna hervat het werk tot 17.00 uur. Dan gaan we terug naar het kamp waar ze ons bij de ingang fouilleren. Wat zouden we kunnen terugbrengen van het werk? En dan opnieuw avondappel. We zijn uitgeput, uitgehongerd en vies, maar we moeten antwoorden als ze ons nummer roepen. De gedeporteerden die de taal van Goethe niet begrijpen, krijgen slaag, om hun wat meer discipline en gehoor-zaamheid bij te brengen. Mijn schoonzus en ik hebben het geluk daaraan te ontkomen dankzij onze kennis van het Duits. Zo proberen we ook om zo goed mogelijk onze medegevangenen te helpen. Na dit appel, dat een uur duurt, waarbij we nog amper rechtop kunnen blijven staan, krijgen we het eten voor de avond en de volgende dag: het zijn twee heel dunne sneetjes bijna zwart brood, een klein rechthoekje margarine en een klein lepeltje surrogaatjam. Dit alles bevat broom, om onze maandstonden te doen ophouden en "onze gevoelens te kalmeren." Deze maaltijd moet genoeg zijn tot de volgende avond. Met zo'n dieet zijn we er zeker van dat we in een maand tijd minder dan 40 kg zullen wegen. Het voedsel wordt berekend en uitgedeeld al naargelang het gepresteerde werk, en is juist genoeg om ons in leven te houden. Mijn schoonzus en ik besluiten om maar één sneetje brood te eten 's avonds en het andere te bewaren voor de volgende dag. De meesten onder ons kunnen zich niet bedwingen de twee in één keer door te slikken. Gebeure wat er gebeurt. Het is niet makkelijk dat waardevolle stukje brood te bewaren: aan de ene kant hebben we honger, aan de andere kant riskeren we dat het gestolen wordt als we slapen, zelfs als het onder ons hoofd ligt. De enige oplossing is om het onder je buik te leggen. Diegenen die niets te eten hebben de volgende ochtend, zijn zeer ongelukkig en beloven om de volgende keer zoals wij te doen. Maar zodra ze hun portie krijgen, kunnen ze zich niet inhouden.
We brengen onze tweede nacht in het kamp door. Amper zijn we ingeslapen of het is alweer tijd voor het appel van 4 uur 's ochtends. Van hygiëne is geen sprake. De toiletten, als je die zo kunt noemen, zijn drie blokken verder. 's Nachts in deze kou uitgaan, terwijl de grond nat is van gesmolten sneeuw en wij tot onze botten bevroren zijn, valt ons erg moeilijk. Meer dan eens krijgen we stokslagen van de kapo's die over ons waken en bij het minste ervan profiteren om ons te slaan. In hun programma hebben de Duitsers berekend dat het goed is om de ene jood door de andere jood te laten slaan, om ons zo nog meer te vernederen.
Ons wassen, onmogelijk! Omdat er geen wastafels zijn, wrijven we ons in met sneeuw die we van de grond nemen. In het begin weigeren mijn schoonzus en ik, uit respect voor het "kashruth", de soep te eten wegens haar dubieuze ingrediënten. Dit duurt acht dagen, aan het einde waarvan we zo afgezwakt zijn dat we besluiten dat in leven blijven belangrijker is dan het spelletje van de Duitsers mee te spelen. Een jong hongaars meisje, heel religieus, vastte elke maandag en donderdag. Ik raadde haar dat af, want met de minimale rantsoenen die we kregen, was het alsof we elke dag vastten. Maar ze dreef door en het arme meisje verdween na enkele weken. We proberen ons te organiseren, wat betekent alles op alles te zetten om te overleven: de bezittingen ruilen die we hebben, proberen ons te wassen in één van de barakken van de niet-joodse poolse politieke gedeporteerden. Hygiéne is een belangrijk deel van onze overleving, want bij de wekelijkse selecties mogen we geen puistje op ons lichaam hebben of het is richting crematorium. Maar hoe doen we dat zonder hygiëne en zonder ons te kunnen wassen ? En altijd maar die vernietigende plannen van de Duitsers om ons het leven nog zuurder te maken. Ik heb kort blond haar, waarvan ik twee platte vlechtjes maak, die ik bovenop mijn hoofd vastzet met stukjes hout die ik tijdens ons werk buiten in het bos opraap. Met dit kapsel lijk ik op een arische poolse. Ik stel voor aan mijn schoonzus om samen met mij 's ochtends vroeg, voor het appel, naar het blok van de Poolse vrouwen te gaan om ons te wassen, maar ze is bang. Ik ga dus alleen, vroeg in de ochtend, naar het blok waar politieke gevangenen, tippelaarsters, communisten en criminelen van gemeen recht zitten. Ik let er goed op mijn tatoeage te verbergen en zo lukt het me een paar dagen om me te wassen. Op een ochtend ziet één van de poolse vrouwen mijn nummer en vraagt: "Ben je joodse?" Zonder te antwoorden neem ik mijn magere bezittingen en loop zo snel ik kan weg, voordat ik klappen krijg. Ik ga er een tijdje niet meer naar toe.
Tijdens de eerste dagen was het mij gelukt, ondanks regelmatige en grondige controles, drie voor mij heel waardevolle foto's te bewaren. Tijdens een maandelijkse belangrijke selectie, waar we helemaal ontkleed moeten verschijnen, vertrouw ik die foto's toe aan een hongaarse kapo. Ikzelf, ook geboren in dat land, vraag haar in haar taal om ze voor mij te bewaren tot het einde van de selectie. "Het is belang-rijk voor mij", zeg ik tegen haar. "Akkoord", antwoordt ze. Na de selectie, waardoor velen onder ons naar het crematorium verdwijnen, zoek ik die kapo gedurende een week, ze was van blok veranderd. Wanneer ik haar terugzie, vraag ik haar mijn foto's terug. Ze antwoordt nooit foto's van mij ontvangen te hebben, en voegt er cynisch aan toe dat ze, indien ze ze wel ontvangen had, ze zou verscheurd hebben. Waarom die wrede boosaardigheid? Maar wat kan ik eraan doen? Dit was de laatste band die ik had met de buitenwereld en met mijn familie. De avond is heel afmattend. We komen terug van een zwaar werk, totaal uitgeput, en nog zijn we niet klaar. Elk ogenblik van ons leven is gereglementeerd. We hebben geen recht op medische zorgen en mogen ons zeker niet ziek melden, want de duitse dokters komen de kamers binnen en duiden de ongelukkigen aan voor "transfer". Deze transfer betekent het crematorium.
Het is rond de vierde maand dat ik besef dat ik zwanger ben. Wegens het broom en het hongerregime had ik geen maandstonden meer en was me niet eerder bewust van mijn toestand. We hadden allemaal een opgezwollen buik door het vergif dat aan ons eten werd toegevoegd. Ik kijk wel uit om de Duitsers mijn toestand te laten weten. Om mijn zwangerschap te verbergen koop ik van een communistische gevangene een slowaakse schort met plooien. Dit kost mij enkele dagen broodrantsoenen, tijdens dewelke mijn schoonzus haar brood met mij wil delen, niettegenstaande mijn weigering. Vandaag besef ik dat dit een blijk van enorme vrijgevigheid was, het brood was ons enige en belangrijkste voedsel. Ik werk gewoon door, en bij de dagelijkse selecties plaats ik me in de laatste rij. Gelukkig ben ik niet dik, tenminste niet te dik. Het is een wonder dat bij de maandelijkse selecties, waar we helemaal naakt moeten zijn, ze mijn toestand niet opmerken.
Ook moreel proberen we te overleven. De onvermoede bronnen van de menselijke natuur stellen de mens in staat zich aan te passen aan de meest extreme situaties, als het fysische en psychische het toelaten. Maar hier moeten we zelfs in slechte gezondheid doorgaan, want het doel van de SS is om ons te breken als mens, om ons onderdanig te maken en niet in staat om ons te verzetten, individueel of gezamenlijk. Temeer dat het broom, toegevoegd aan onze voeding, ons letterlijk afstompt. Sommigen van onze medegevangenen gedragen zich heel vreemd. Woedeaanvallen, depressieaanvallen. Sommigen gooien zich tegen de elektrisch geladen prikkeldraden om dit vreselijke leven te beëindigen. Het belangrijkste is erop te letten niet zoals zij te worden. Ik ben jong en ik voel me oud door die wrede ervaring. Ik voel in mij een 'emouna', een geloof, en daarmee de hoop om het gevecht tegen de dood te winnen. Het is onze enige steun om hier levend uit te komen. De inspanningen die ik lever om dit te besluiten, geven mij een zekerheid dat ik iets van mijn vorig evenwicht kan redden. De opvoeding die ik heb gekregen van mijn ouders, gaat de fundamentele basis zijn van mijn fysische maar bovenal morele weerstand. Mijn religieuze overtuiging gaat mij zo steunen, zelfs in die onver- mijdelijk tot zelfmoord neigende levensvoorwaarden. Want we worden in een destructieve routine gegooid, dodelijke mishandelingen, uitputtend werk, maar vooral de bestudeerde en met voorbedachten rade uitgevoerde ondervoeding door de Duitsers om ons zo langzaam te vernietigen. Ik gebruik dus de weinige geestelijke kracht die ik nog heb om van dag tot dag hard te vechten tegen de ontmoediging en depressie die ons omringen, en zo de plannen te dwarsbomen van de SS'ers, die ons met man en macht fysiek en moreel trachten te breken. Ik probeer tijdens die zeldzame momenten van helderheid van geest te begrijpen wat er gebeurt met mij en met de anderen, maar vooral let ik op mijn schoonzus bij wie de leeftijd de neiging tot ontmoediging verergert. Na een week begin ik te bidden, ik zeg alles wat ik van buiten ken. Ik bedank in stilte mijn vader, Rabbijn Stern, zaliger nagedachtenis, die me tijdens mijn jeugdjaren verschillende gebeden van buiten heeft laten leren en steeds zei: "Bid altijd in een 'sidoer', behalve als je je in een situatie bevindt zonder gebedenboek". In die geestestoestand vraag ik mijn schoonzus of ze akkoord is om een portie brood op te offeren om zo kaarsen voor de Sabbath te kopen en op die manier te reageren op onze onverschilligheid en om onze morele gezondheid wat terug te krijgen. Met haar goedvinden ben ik een portie brood gaan verkopen, of liever ruilen voor een kaars die, in twee gesneden, ons licht voor de Sabbath zou zijn. De niet-joodse gevangenen mogen van buiten pakjes ontvangen met van alles, behalve brood. Ik heb dus die kaars verkregen door te handelen voor één snee brood, en geen twee, zoals ze eigenlijk wou. Een ritueel als de kaarsen voor vrijdagavond aansteken, is voor ons van onvoorstelbare betekenis. Het geeft ons de mogelijkheid ons zelfrespect te behouden, te geloven in de toekomst en ons vast te klampen aan de overtuiging of tenminste de hoop onze dierbaren terug te zien. De wilskracht om te leven, ondanks de totale uitputting, de mishandelingen en de vernederingen die we moeten ondergaan, dat alles is enkel mogelijk door de 'emouna', het geloof in G'd. Ik moet toegeven dat dit heel moeilijk is, zeker als we rondom ons enkel depressieve vrouwen zien die nog slechts vel over been zijn, wandelende geraamtes bijgenaamd "moslima's, bij wie de wil om te leven ontbreekt en wier einde nabij is. Waarschijnlijk zijn wij in dezelfde toestand, maar gelukkig hebben we geen spiegel. In deze hel volstaan enkele kleine dingen om ons de kracht te geven weerstand te bieden. Om te voorkomen dat we helemaal wegzakken, klampen we ons vast aan het kleinste glimpje hoop, zoals het gerucht dat de Russen niet meer ver zijn. Het is via het mannenkamp dat deze nieuwtjes ons bereiken, en ook de data van de joodse feestdagen komen we langs die weg te weten.
We bidden dat G'd ons verlost voor het einde nadert. Ik heb in mij een vlam, een hoop dat dankzij de verdiensten van mijn ouders, gezegend hun herinnering, Eta en ik hier levend uit zullen komen. Natuurlijk, als de honger me kwelt, heb ik nauwelijks nog de kracht om na te denken. Die kleine al bijna uitdovende vlam flikkert soms, maar dan helpt Eta me erweer bovenop. Vrijdag komt eraan, het werk van deze week lijkt minder pijnlijk, want we wachten ongeduldig op deze dag. We voelen amper de grotere honger die we hebben door de ontbering van ons broodrantsoen om de kaars voor de Sabbath te kunnen kopen.
Hoofdstuk 7
Die vrijdagavond snijd ik de kaars in twee. Zittend op ons bed steken Eta en ik elk plechtig een halve kaars aan en bidden. We zijn in zo'n emotionele staat dat onze tranen, zo lang weerhouden, ons verblinden, en we huilen beiden als fonteinen gedurende een lange tijd. We denken niet eens meer aan eten. Ik herinner mij alle 'zemiroth', liederen die mijn vader altijd zong op vrijdagavond, en de prachtige tafel die mijn moeder voor de Sabbath klaarzette. Wat is dat allemaal ver... De kaarsen zijn half opgebrand en wij eten stil ons half sneetje brood, maar dankzij de spirituele voeding vallen we in een diepe gelukzalige slaap, ondanks onze holle maag.
Helaas, 's ochtends is het weer appel en routine, op weg naar het werk. Onderweg, op een nieuwe plek waar we moeten werken, zien we in de groeven, kris kras door elkaar gegooid, sjaals en gebedsboeken, gebeds-riemen, Thorarollen. Met pijn in het hart bekijken we al die religieuze voorwerpen, waarbij we ons ook gemakkelijk kunnen voorstellen hoeveel joden er "geselecteerd" waren. Ik was graag dichterbij gegaan om een 'sidoer', een gebedenboek, te nemen. Maar dit zou gelijk staan met zelfmoord, een dodelijk gebaar. Onze onmacht tegen die zinloze wreedheid maakt ons verdrietig. Er wordt gezegd: "Geweld plegen tegen je naaste, zijn zwakheden uit-buiten, zijn natuurlijke rechten als mens, hoe dan ook schenden, is niet alleen zijn trots krenken, maar het is G'd zelf ernstig beledigen in het werk dat Hij met zoveel liefde heeft uitgedacht en met de zegel van Zijn grootsheid heeft getekend." (Tsehena Ourena, vertaald door Maurice Stern) De dag dat de moordenaars deze les vergeten zijn, is hun lot bezegeld. Als er zijn die nog leven, is het opdat ze zouden wegkwijnen door angst en onrust, rennend van de ene schuilplaats naar de andere totdat de justitie (nazi-jagers) hen vangt. Zo vergaat het leven in het kamp, zo goed en zo kwaad als het gaat, maar eerder kwaad dan goed. We horen praten over een transfer naar een ander kamp en we zijn erg wantrouwend, want hier betekent transfer het crematorium. Maar na wat inlichtingen blijkt het wel echt om een transfer te gaan.
Hoofdstuk 8
De transfer moet plaats hebben van Birkenau naar Auschwitz, een kamp dichtbij gelegen, op amper 10 minuten lopen. Het schijnt dat daar meer hygiëne is, dat er wastafels in schonere blokken zijn. Er is dus een strenge en zeer belangrijke selectie, want ze willen enkel en alleen valide mensen in goede gezondheid, en zonder één enkele puist op het lichaam. Maar hoe kan het zonder als er geen enkele hygiëne is? Zelfs dat is gepland. Op de dag voor Jom Kippoer gebeurt die selectie. Jom Kippoer, vastendag, die de meeste gedeporteerden naleven. Die dag wordt ons lot bezegeld! We gaan eerst door de ontsmetting, door de douche en wachten helemaal ontkleed op de "medische" controle. Het is een SS-dokter die zal oordelen of we al dan niet zullen worden toegelaten in het "paradijs" Auschwitz. In wat voor een geestestoestand waren we beland en hoe waren we gehersenspoeld om Auschwitz een paradijs te noemen!!! Maar het is er hygiënischer, en dat is heel belangrijk voor ons. Gedurende vele uren wachten we op de komst van de dokter, en dat wachten is bedoeld om onze angst nog te vergroten. Vijf uur gaan voorbij, en alhoewel onze kleding niet echt gepast is voor gebeden, bidden mijn schoonzus en ik alle gebeden die we uit ons hoofd kennen. Ik kan zo het 'Kol Nidre' horen dat mijn vader zong, en ook alle andere liederen die we op deze dag zingen. Men zegt dat hulp van G'd komt als de mens er zelf ook iets voor doet, zoals het voorbeeld van de splitsing van de Rode Zee door Mozes. Zo weiger ik de realiteit van de situatie waarin ik me bevind, onder ogen te zien. Ik houd me voor dat wat ik beleef, niet echt is, en dat wat ik doe of wat me overkomt, niet echt telt. Alleen de inspanning om tegen elke prijs te overleven houdt me recht, want flauwvallen betekent het einde. Het is daarom dat mijn 'emouna', het geloof, waaraan ik me met mijn laatste krachten krampachtig vasthoud, mij steunt. Mijn schoonzus zegt niets over het vergevorderde stadium van mijn zwangerschap, maar ze heeft haar bedenkingen. Ikzelf ook, maar ik heb hoop... Het is mijn beurt. Ik ben vijf of zes maanden zwanger. De dokter kijkt me aan en vraagt of ik niet zwanger ben. Ik zet grote onschuldige ogen op en antwoord: "Ik, nee!" "Waarom is je buik dan zo gezwollen? Je weet dat als je zwanger bent, je recht hebt op extra voedsel en ook naar de ziekenboeg mag om verzorgd te worden, ze zullen je daar goed verzorgen." "Tja! Dat zou ik allemaal wel graag willen, maar helaas is dat niet het geval", antwoord ik. Hij kijkt me aan en zegt: "Goed, als je nee zegt, zal het wel nee zijn, hé?!" Hij inspecteert mijn lichaam, er is geen enkele puist, en hij zegt: "Goed, je mag gaan." Oef, ik had het warm. Ik beef over mijn hele lichaam, maar gelukkig ben ik op een nonchalant iemand gevallen. Hij wilde zijn werk beëindigen, wij waren zijn laatste 'patiënten'. Het is een echt wonder, want hij moet toch wel iets vermoed hebben. Ik ben zeker dat dit mirakel kan toegeschreven worden aan het 'zechut', aan de verdiensten van mijn ouders die voor ons bidden, en aan het 'mazal', het geluk dat van G'd komt. Mijn schoonzus geraakt, ondanks haar leeftijd, door de controle. Dit ongelooflijke geluk is onverklaarbaar. In elk geval speelt de tijd in ons voordeel of in ons nadeel, want zes maanden overleven zonder gezonde voeding, met bloeddiarree, het uitputtende werk en de bruta-liteiten waaraan we elke dag weer blootstaan, is fysisch onmogelijk. Wat mijn verzorging betreft, Mengele, onzaliger nagedachtenis, "verzorgde" zwangere vrouwen, en hoe bespottelijk, leefde alle regels van de asepsis na tijdens de bevalling, als je het tot dan overleefd had. Hij knipte de navelstreng door, goed wetende dat moeder en kind binnen het halfuur in het crematorium zouden belanden. Hij wenste vooral te experimenteren op zwangere vrouwen, tweelingen en speciale gevallen. Hij had onder zijn bevel een SS-officier die met barbaarse technieken zwangere vrouwen opspoorde. Hoe konden die mensen in vrede leven met zichzelf?
Zeggen dat de gevangenen lijdzaam als schapen naar de gaskamers gingen, grenst aan schaamteloosheid . Het is schandalig en fout. De gedeporteerden ondergingen enerzijds een vernietiging van hun persoonlijkheid en waren anderzijds gedwongen te gehoorzamen, constant bewaakt door SS'ers met getrokken wapens en vergezeld van honden. Het was onmogelijk om in zulke omstandigheden niet te gehoorzamen!
Hoofdstuk 9
We komen in het nieuwe kamp aan, Auschwitz. De slaapplaatsen lijken inderdaad schoner, minder luguber. Er is stro in de bedden en er zijn verschillende wastafels per blok. Dit is om "humanitaire" redenen, want er zouden, naar horen zeggen, vertegenwoordigers van het Rode Kruis het kamp komen bezoeken. Wij hebben ze nooit gezien. Mijn schoonzus en ik worden aangewezen om alle bruikbare delen van schoenen die aan gedeporteerden toebehoorden, los te maken. In die grote zaal zijn we tenminste beschut tegen het slechte weer. Het werk is vies, maar we kunnen ons 's avonds tenminste wassen. In ons blok zijn er nog twee franse vrouwen, waarvan er een, Marcelle, in het munitieblok werkt en de wijsvinger van haar rechterhand mist, afgesneden door een machine. Het is een aardig meisje, altijd bereid een ander te helpen. De andere heet Ida en werkt met ons. Marcelle werkt naast een jongen die Rosenberg heet. Die jongen is een kennis uit mijn jeugd. Zijn ouders en mijn ouders zagen elkaar regelmatig in Parijs. Zijn oom, ook gedeporteerd, is werkzaam in de keuken. Dit is het beste baantje, want ze hebben daar veel meer te eten dan wij. Zo stuurt hij ons via Marcelle wat meer soep. Het is heel gevaarlijk, maar ze doet het van ganser harte. Soms is het een ui of look, die wij onmiddellijk tegen brood of margarine omruilen. Op een dag brengt ze me een metalen ring die die jongen voor mij gemaakt heeft, mijn naam en nummer staan erin gegraveerd. Die ring maken en hem mij geven is een heldhaftige daad. Als ze hem op één van ons beiden hadden gevonden, hadden we het ergste geriskeerd. Het is de eerste keer dat ik mijn naam ergens zie geschreven in die wereld zonder menselijkheid. Ik waardeer dit enorm.
En ondertussen word ik dikker en ga ik altijd in de laatste rij staan bij het appel. En als ik onder de poort doorloop om te gaan werken, probeer ik zo licht mogelijk te stappen, zodat ik niet teveel opval. Het is trouwens een echt wonder dat ze me nog niet hebben opgemerkt.
Hoofdstuk 10
Op een dag, wanneer we terugkeren van het werk, stopt een groep poolse gevangenen, niet-joodse verzetsstrijders, niet ver van ons. Terwijl de SS'ers met elkaar praten, komt één van de gevangenen naar ons toe. Hij komt meteen naar mij en spreekt me toe in het Pools. Ik antwoord in het Duits dat ik Franse ben. Hij vraagt me of we genoeg te eten hebben. Uit trots antwoord ik ja. Op dat ogenblik krijg ik een trap van mijn schoonzus die me zegt mijn trots opzij te zetten en hem de waarheid te zeggen. Ik vertel hem dus hoe het er echt voor staat en de volgende dag, terwijl de SS-heren en dames elkaar het hof maken, en wij in de rij staan, brengt hij me een snee brood met echte jam. Ik deel het met mijn schoonzus en eet het op de terugweg op. De volgende dag brengt hij twee sneetjes, voor elk één, en zo gedurende een hele week. We brengen er ook voor onze vriendinnen Ida en Marcelle mee. Deze man was een advocaat, aangehouden omwille van zijn politieke ideeën, een niet-joodse Pool. Hij heeft ons hart en de rest verwarmd... We worden verplaatst naar pakwerk van bezittingen, afgenomen van de nieuw aangekomenen. Het lukt mijn schoonzus en mij om af en toe sokken of ondergoed mee te smokkelen, die we dan tegen kaarsen, jam, of margarine ruilen. Het is eigenlijk een beetje alsof we onze eigen dingen terugkrijgen. Het is heel gevaarlijk wat we doen en we zetten ons leven op het spel. Maar de honger is een slechte raadgever, en zo kan ik een nicht die ik in het kamp gevonden heb, en die vandaag in Canada woont, en een paar andere vriendinnen helpen. Helaas heeft dit "paradijs" niet lang geduurd, want ze zetten ons weer aan het werk op de wegen. Dit is heel afmattend, we waren amper weg uit die barre temperaturen of we moesten alweer terug.
Tegen het einde van het jaar, op 24 december, voel ik dat ik moet bevallen. Ik begeef me naar de ziekenafdeling rond 18 uur, op de terugweg van het werk.
Hoofdstuk 11
Op de ziekenafdeling is er een joodse poolse vrouw, gynaecologe van beroep, en ook gedeporteerd sinds 1942. Geboren in Transsylvania in een religieus behoudende familie was Dr. Perl gynaecologe in Sighet, nadat ze in de jaren '20 haar medische titel had behaald in Berlijn. Rustig en met veel overgave heeft ze heldhaftig werk verricht. Het is dankzij haar professionele opleiding dat ze nog leeft. Ze is heel aardig en verzekert me dat de bevalling best gaat verlopen. Eta blijft naast me een deel van de nacht, dat is tot vier uur 's ochtends, omdat het dan appel is. Ik breng de nacht door in vreselijke pijnen; de baby is heel dik en ik ben heel smal van bekken. Na twaalf uur wachten, onderbroken door hevige weeën, komt het kind ter wereld om zes uur 's ochtends. Het slaakt driftige kreetjes, ik slaak een luide kreet van pijn. Het is een jongen van vier kilo, genomen van mijn reserves. Een grote zucht van opluchting, en ik dank G'd voor deze fysieke verlossing. Maar ik heb nog niet alles gehad, want deze pijn alhoewel heel intensief, verzinkt in het niets naast wat me nog te wachten staat. De gynaecologe zegt op moederlijke toon tegen me: "Luister goed naar me. In elk geval zal je zoontje dit niet overleven, de SS'ers zullen hem niet laten leven, tenzij om op hem te experimenteren, en jij zelf hebt niets om hem te voeden. Het enige wat je eraan zal hebben, is om samen met hem in de gasoven te belanden na menig "experiment" op jullie beiden. Geloof me nou maar, ik weet waarover ik het heb. Er zijn helaas anderen voor jou geweest, en die zijn er niet meer om te getuigen. Jij bent jong, je bent twintig en met G'ds hulp zal je nog meer kinderen krijgen als je hier uitkomt. Misschien blijf je leven, ik hoop het van ganser harte, en ik zal alles doen wat in mijn macht is, maar die is beperkt. Denk dus goed na..." Ik heb niet veel tijd om na te denken, ze moet me verzorgen. Ik ben gescheurd, ze moet me hechten, zonder enig verdovingsmiddel. Ik denk dat mijn laatste uur aangebroken is en bid om mijn lijden te vergeten. En zo, zonder de situatie echt te beseffen, gebroken door een slapeloze nacht, uitgeput door de pijn, antwoord ik niet, maar knik ja als teken van akkoord. Het is eigenlijk door een mistige waas heen dat ik haar stem hoor. Ik kan amper een bedankje mompelen voordat ik in een twee uur lange, diepe slaap val om zo weer een beetje terug op kracht te komen. Als ik wakker word, bedank ik haar nogmaals voor haar toewijding, die ik niet gewend ben van de andere gedeporteerden die ons bewaken. Gelukkig ben ik zo afgestompt door de vermoeid-heid, hoe had ik anders in eer en geweten kunnen beslissen over het lot van mijn eigen kind? Vandaag weet ik met zekerheid dat hij dit niet had overleefd. Maar ik wens het niemand toe om zich voor een dergelijk dilemma geplaatst te zien. De hechtingen zonder verdoving doen verschrikkelijk pijn, en er is niets om ze te verlichten. Maar ik heb blozende wangen. Ik smeek haar me de baby te tonen, een mooie baby van meer dan vier kilo. Ze weigert. Ik wend mijn blik af, want bittere tranen verblinden mij. Mijn schoonzus, die bij mij terug is, veegt mijn ogen droog.
Ik heb geluk bij mijn ongeluk, want het appel van 25 december, feestdag voor de SS'ers, vindt plaats om 10 uur 's ochtends in plaats van om 4 uur zoals gewoonlijk. Dit maakt dat ik bijna weer mezelf ben wanneer de SS- vrouw om 10 uur de ziekenzaal binnenkomt. Ze komt naar me toe en vraagt de gynaecologe: "Wat gebeurt er hier?" "Oh niets, het is een vrouw die net bevallen is. Het kind is dood, maar zij maakt het goed en kan binnenkort weer aan het werk. Kijk, ze is helemaal fris, ze heeft blozende wangen..." De SS-vrouw bekijkt mij en dan het kind en antwoordt: "Goed, zet het kind in de alcohol voor de experimenten. Wat de moeder betreft, die kan binnenkort weer aan het werk." Ik besef dan met schrik dat, als ik op een andere dag was bevallen, ik onmiddellijk naar het blok van de experimenten zou gestuurd zijn, en vandaar naar het crematorium, of direct naar het crematorium samen met mijn kind. Na het vertrek van de SS-vrouw, kijk ik naar de baby, mijn hart krimpt ineen, het is voorbij. Ze hebben hem een prik in het hoofd gegeven, en hij ligt op de tafel. Hoe kon het zover komen? Ik kan geen woord uitbrengen, de tranen verstikken me helemaal. Wat kan ik doen ? Niets, ondergaan en niets doen. De vroedvrouw zegt: "Je zal zien, alles komt goed, ik heb je horen bidden en dat zal je redden. Je zal nog veel kinderen krijgen."
Hoofdstuk 12
Dat is makkelijk gezegd! In de ziekenzaal had ik tijd om na te denken. Alles was zo snel gegaan dat het onmogelijk leek wat er gebeurd was. Op dat moment ben ik mijn evenwicht kwijtgeraakt, ik was radeloos: een kind op de wereld brengen en hem weer zien gaan, zo snel, en in welke omstandigheden! Ik had een moment van opstand: "Hoe kon G'd dit toelaten, het is onjuist." Dan ben ik in slaap gevallen en heb in mijn droom mijn ouders gezien en mijn vader zei: "Gitele (zo noemde hij me), kom snel terug, we hebben je nodig, moeder is ziek en enkel jij door je aanwezigheid kunt ons helpen." Mijn droom was zo wezenlijk dat, toen ik wakker werd, ik dacht mijn vader naast mij te zien. Maar de trieste realiteit was anders. Wat te doen? Ik verberg mijn radeloosheid en reageer positiever. Neen, zeg ik, ik laat me niet klein krijgen door hen, ze hebben mijn zoon, maar mij krijgen ze niet. Ik ben, moeizaam moet ik toegeven, mijn gevoelens te boven gekomen om niet ten onder te gaan. Ik heb me geweerd zo goed ik kon door aan mijn familie te denken en aan die merkwaardige droom. Ik ben enkele dagen op de ziekenafdeling blijven liggen, maar de gynaecologe kwam me bezoeken en raadde me aan niet te lang meer te blijven of ik zou bij de volgende selectie opgepakt worden. Ik ging dus 4 dagen na de bevalling weer naar buiten.
Op een ijskoude nacht moesten we naar buiten om de ophanging van een joodse Poolse bij te wonen, als les. Het was haar gelukt informatie buiten het kamp te smokkelen, met de hulp van een SS'er, en ze had enkele gevangenen helpen ontsnappen, die spijtig genoeg weer waren opgepakt. Ze was gedeporteerd in 1940 en was nog in leven door een wonder. Door haar goede positie kon ze andere gevangenen helpen. Ze maakte deel uit van het verzet. Een SS - chef kwam bij haar, ik denk dat het Mengele was, moge zijn naam uitgewist worden, en vroeg haar om haar wandaden op te biechten. Voor elk antwoord spuugde ze in zijn gezicht. Wat een kracht, wat een moed! Een mooie vrouw, die in elk geval wist wat haar te wachten stond. De SS'er was razend, hij sloeg haar en beval haar onmiddellijk op te hangen. Ik probeerde in de laatste rij te gaan staan om zo mijn ogen neer te slaan en te huilen. Na deze traumatische bevalling was ik zoveel gevoeliger geworden. Sommige dagen waren we echt ontmoedigd. Je had meer moed nodig om te overleven dan om te besluiten er een einde aan te maken. Sommige van onze medegevangenen die het niet meer uithielden, hebben zelfmoord gepleegd door zich op de elektrische prikkeldraden te gooien.
Hoop, alhoewel zwak, kwam van de bombardementen die we in de verte hoorden. De komst van de Russen maakte ons ook ongerust, want wat zou er gebeuren ervoor, tijdens en daarna? Als er al een daarna was? Enkel de gedeporteerden met standvastige religieuze en morele overtuigingen kunnen al deze verschrikkingen doorstaan. Het geloof gaf hun de kracht om die beproevingen te doorstaan. Mijn schoonzus en ik behoorden tot die groep. Maar het mocht niet te lang duren, want de kracht en de wil om te leven in deze hel hadden een grens die we bang waren te overschrijden.
Hoofdstuk 13
Op 18 januari, drie weken na mijn bevalling, moeten we snel in de rij op de koer gaan staan, om vóór de komst van de Russen overgebracht te worden naar kampen die verder van het front verwijderd zijn. De instorting en de ondergang van het nazi-regime versnellen het hele gebeuren. Alleen oudere SS-reservisten bewaken ons, de jongeren worden naar het Russische front gestuurd. Die marsen, vaak besloten op individueel initiatief, gebeurden in functie van het naderen van de geallieerden. Enkel de zieken, voor wie het lopen onmogelijk was, bleven in het ziekenhuis zonder geneesmiddelen, voedselvoorziening of verwarming.
Ik deel mijn schoonzus mijn idee mee om in de voedselreserveblokken iets van voedsel voor onderweg te gaan halen, want we hadden niets gekregen en wie weet hoe lang we zouden moeten lopen. Met haar akkoord begeef ik me naar een verlaten hut, waar ik, wonder boven wonder, een zak poedersuiker vind. Ik haast me om die in een vieze doek te stoppen, die ik daar gevonden heb. Met zorg bind ik die schat dicht. Ik hoor de SS'ers en hun honden naderen, ik haast me om de hut te verlaten en me weer bij mijn groep te voegen. Maar daar wacht mij een verrassing! Ze zijn allen weg, mijn schoonzus en mijn vriendinnen. De SS'ers zoeken met honden overal naar eventuele gedeporteerden die zich zouden verschuilen in de blokken. Ik ben alleen, ik wil me ook graag verstoppen, maar ze zoeken overal en schieten op alles wat beweegt. Later verneem ik dat het een van mijn neven gelukt is om te schuilen bij niet-antisemitische Polen. Het was heel riskant. G'd zij dank heeft hij geluk gehad en is hij vrijgekomen in januari, juist voor die afschuwelijke mars naar de dood. Zodra de colonne het kamp heeft verlaten, zie ik in de loopgraven, aan beide kanten van de weg, lichamen van gedeporteerden die hier vóór ons waren. De soldaatreservisten die ons begeleiden, dragen lange jassen, met op hun hoofd bontmutsen met speciale kleppen om de oren warm te houden, en wollen handschoenen. Hun wapens zijn op ons gericht. Ze hebben het bevel gekregen om te schieten op eenieder die stopt of vertraagt, vandaar de grote aantallen levenloze lichamen langs de wegen. Een van de soldaten die ik herken als Hongaar, zegt me in zijn taal: "Stop in geen geval of ik zal gedwongen worden je te neer te schieten. Ik heb het bevel ertoe gekregen, en als ik dat niet doe, word ik zelf neergeschoten. Dat zou spijtig zijn voor ons beiden." Zo kort na mijn bevalling is het heel erg pijnlijk om zo te lopen, maar ik loop door, en af en toe lik ik aan de suiker die ik heel sterk vastklamp in mijn hand. Ik geef er ook wat van aan mijn buurvrouw. Dat is wat ons overeind houdt, want we hebben bijna niets te eten. We zuigen op sneeuw die we onder het lopen oprapen. Vanaf de eerste uren van de mars klinken er vuurschoten vanuit het achterste gedeelte van de rij. Uitgeput, uitgehongerd, slecht geschoeid en amper gekleed, zijn er velen die instorten en een kogel door het hoofd krijgen. We moeten dus lopen, lopen! Achter ons, steeds dichterbij, weerklinken de Russische bombardementen, reden temeer om ons nog sneller te doen lopen. We lopen zo gedurende twee nachten en drie dagen, dus tot 20 januari, zonder één enkele stop, tot Ravensbrück, en daar is mijn buurvrouw, ondanks mijn ondersteuning, ingestort. Ze werd voor mijn ogen neergeschoten, ik had niet eens meer tranen om te huilen. We gaan verder en denken dat we aan het einde van ons lijden zijn gekomen. Maar wat een vergissing! In dit kamp is er geen plaats meer, dus zetten ze ons op goederenwagens bestemd om kolen te vervoeren. Zo rijden we de hele nacht door, zonder zelfs een dekzeil om ons te beschermen tegen die bittere koude. We komen aan in Neustadt, Duitsland, helemaal uitgeput en vies. Ik ben vanaf nu alleen, mijn schoonzus en mijn vriendinnen zijn verspreid, elk naar een andere kant. Ik mis haar en ik weet dat zij mij mist. Met z'n tweeën is het gemakkelijker voor het moreel. Ik heb trouwens mijn schoonzus nooit teruggezien. Ze is niet teruggekomen. Mensen hebben mij gezegd haar te hebben gezien in het kamp van Bergen-Belsen, waar ze waarschijnlijk is gestorven. Moge haar herinnering gezegend zijn! Amen.
Hoofdstuk 14
In Neustadt begint de hel pas echt, in de letterlijke zin van het woord. In vergelijking daarmee was Auschwitz het paradijs. We blijven er vier maanden, de vier ergste maanden van mijn leven. Er is geen crematorium, maar de SS'ers hebben er geen nodig. We gaan toch langzaam dood. We slapen op de grond, in compleet lege slaap-zalen, geen stromatras, geen water, héél weinig voedsel want geen werk. Het is daarom dat ze ons niet eens meer voeden, we krijgen enkel een beetje lauw water 's ochtends, wat ze koffie noemen, en 's middags een soep bestaande uit water en wat schillen van koolraap We ontluizen elkaar om de beurt, want we zitten vol vlooien en luizen en we hebben geen enkele mogelijkheid om ons te wassen. Ik denk dat ze ons als ruilmiddel houden of als rehabilitatie in de ogen van de geallieerden. We waren voor niets meer goed.
Op een dag staat de joodse kapo wat verwijderd van de soeppot. Uitzinnig door de honger, mijn moreel op een laagtepunt, wil ik nog een portie nemen. Van zodra ze dat ziet, slaat ze me met een stok overal waar ze kan, als een hysterische furie. De heftigheid van de klappen schudt me door elkaar en zet mijn gedachten weer op een rijtje, ondanks de vreselijke pijn over mijn hele lichaam. Ik kan gedu-rende enkele dagen niet bewegen. Ik ben nooit meer in dezelfde fout vervallen. Dat ik die vier maanden overleefd heb, was op elk ogenblik een wonder. Als ik had geweten wat me te wachten stond, had ik niet getwijfeld om me in Auschwitz te verbergen, op gevaar af door de SS'ers gepakt en gedood te worden. Alles was beter dan deze situatie. We waren amper levende wrakken.
En eindelijk gebeurde het echte wonder! Op een morgen, geen SS'ers meer, geen kapo's meer, ze waren allemaal 's nachts gevlucht en hadden ons hier achtergelaten. Ze hadden ons gedood als ze de tijd ervoor hadden gehad, maar de Russen waren bij verrassing de nabij gelegen stad binnengevallen. We konden het niet geloven, ik liep gedurende enkele uren verdwaasd rond. Opeens kreeg ik weer een beetje kracht en helderheid. Ik zag aan de andere kant van het kamp een hut waarvoor een heleboel gedeporteerden stonden. Het was het voorraadblok. Ik wilde naar binnen, maar ik was zo zwak dat ik struikelde. Ik werd gewoon op de grond gegooid. Er zijn geen woorden om het tafereel van al die levende skeletten te beschrijven, uitgehongerd sinds hun aankomst in het kamp, elkaar vertrappelend in de hoop wat voedsel te vinden. Iedereen liep over me heen zonder het zelfs op te merken. Een wilde kudde over mijn lichaam. Geen enkele hulp om me weer overeind te helpen. Instinctief beschermde ik mijn hoofd, ik wilde niet met een geschon-den gezicht sterven. Ik begon te stikken, ik kon niet opstaan, niet praten en zeker niet schreeuwen, ik reciteerde "Chema Israël", want ik was er zeker van dat mijn laatste uur geslagen had. Opeens zag ik de onderkant van een broek, ik klampte me eraan vast met mijn laatste krachten. Die broek liep nogal hard. Zijn eigenaar probeerde hem met twee handen vast te houden en begreep maar niet waarom hij hem niet meer ophield. Ik bad G'd om me de kracht te geven weer overeind te komen. Eindelijk lukte het me om weer op te staan. Ik begon ook te rennen. Alles wat nog overbleef in dat blok waren dozen met paté, niets anders. Geen brood, geen suiker, geen jam. De Duitsers hadden alles meegenomen. Ik nam verschillende van die dozen, er waren er heel veel.
Hoofdstuk 15
Als ik met mijn buit van die hut terugkeer, ontmoet ik in het kamp een meisje dat ik al eerder had gezien in Birkenau en ook in Lyon. Ze heet Miriam. Ze is zeventien jaar oud en ik eenentwintig. Een jong meisje van een goede familie. Haar vader was samen met haar gedeporteerd, haar moeder niet. Ik stel haar voor om bij elkaar te blijven totdat we door de Russen gerepatrieerd worden. Ze gaat akkoord. We installeren ons in een van de soldatenblokken waar er wel bedden zijn. Ik stel voor om te eten en open één van die dozen. Maar ze is zo uitgehongerd dat ze het in één keer wil opeten. Ik verzet me en leg haar uit dat dit de beste manier is om dysenterie te krijgen en te sterven zoals vele anderen. Het zou spijtig zijn nu, zo dicht bij ons doel, te sterven door gebrek aan wilskracht. Ik heb ook heel erge honger en ben erg verzwakt, een klopje op mijn schouder en ik zak in elkaar. Hier ook is er sprake van een wonder. Het is de wilskracht, die me door mijn ouders werd meegegeven, die me de moed geeft te weerstaan aan de drang om alles in één keer op te eten. Maar Miriam wil niet horen en ik moet dreigen haar alleen te laten, omdat ik geen zin heb een lijk mee te slepen. Ik moet zelfs schreeuwen tegen haar opdat ze zou aanvaarden slechts om het uur een lepeltje te nemen, want zonder brood was het zelfmoord geweest om er meer van te eten. Door zolang te hebben gevast kan het lichaam die plotse inbreng van vet niet verdragen.
Begin mei wordt het kamp door de Russen bevrijd, en het is met enorme blijdschap dat we dat nieuws begroeten. We zien die dag geen enkele Rus, ook geen voedsel. Eén dag, twee dagen gaan voorbij zonder dat we iemand zien. Op een morgen komt er een Russische officier te paard. Hij stapt af en komt naar ons blok. Hij komt binnen en vraagt Miriam om een glas water. Miriam maakt aanstalten om te gehoorzamen, maar ik vraag haar niet te bewegen. Als hij water wil, moet hij het zelf maar nemen. Tijdens onze discussie komt hij gevaarlijk dicht bij me. Ik spring op, laat hem mijn nummer op mijn arm zien en zeg hem in het Duits: "Denk je niet dat wij joden al genoeg hebben geleden?" Tranen lopen over mijn wangen. Mijn zenuwen staan op springen. Hij begrijpt een beetje Duits. Hij spert zijn ogen wijd open, kijkt naar mijn nummer en zegt: "Ah, je bent joodse, gede- porteerd, ik dacht dat je Duitse of Poolse was, niet-joodse, je lijkt op hen; die zal ik krijgen en afmaken na alles wat ze gedaan hebben, na de verschrikkingen die we in de andere kampen hebben gezien!" Dan vertrekt hij. Oef! Op het nippertje, G'd zij dank.
Bij elk gevaar, zo dichtbij de dood, is G'd mij te hulp gekomen, maar zo dicht bij de wanhoop dat ik dikwijls dacht: "Waarvoor is dit goed?"
Hoofdstuk 16
Na dit gebeuren was ik bang geworden. We kleden ons in soldatenuniformen. Dat is alles wat we kunnen vinden. We wapenen ons met geweren om ons te beschermen, eigenlijk alleen om indruk te maken, want noch Miriam noch ik weten hoe die dingen te bedienen. Zo vertrekken we naar Neustadt en zweren de eerste "mof" neer te knallen die we tegen-komen. We begeven ons naar een buitenwijk met villa's. Neustadt is een stad met vakantieverblijven. Alle huizen zijn verlaten, iedereen is gevlucht... We installeren ons in een van die huizen om er de nacht door te brengen. Maar onmogelijk om op een matras te slapen, we vallen gewoon op de grond in slaap. We zijn te gewend om zo te slapen. Wakker bij zonsopgang, ook door gewoonte, gaan we door met villa's te doorzoeken, in de hoop iemand te vinden. Gewapend met onze geweren vinden we een familie: oudere mensen, opeengehoopt in een hoekje van een kamer, en ondanks onze eed zijn we niet in staat ze te doden. We kunnen ze alleen maar afschrikken door onze kreten: "Vuile moffen, jullie hebben onze families, onze kinderen vermoord, nu gaan wij jullie doden!" Dit is genoeg om onze grote frustratie een beetje te kalmeren, we hebben het gevoel ons een beetje gewroken te hebben. We vertrekken snel, dit is genoeg voor het ogenblik. We hebben hier niets meer te zoeken, dus gaan we op weg in de hoop Amerikanen te ontmoeten die ons zullen repatriëren. We hebben eerder wat dekens en handdoeken in een kruiwagen opgestapeld, in de hoop ze te kunnen omruilen tegen brood, we hadden nog steeds geen brood gehad.
We stappen met lichte pas, vol blijdschap in het vooruitzicht binnen-kort weer thuis te zijn. Na een uur lopen ontmoeten we eindelijk iemand die ons kan vertellen dat er enkele meters daarvandaan een groep Amerikaanse soldaten is, die ons zeker zullen helpen bij onze repatriëring. Inderdaad, een half uur later vinden we ze. Ze melden ons dat we zeer binnenkort naar huis zullen kunnen, en dat de repatriëring per vliegtuig zal gebeuren. Eindelijk krijgen we te eten! Brood! De smaak van dat brood vergeet ik nooit meer. Geen enkel gerecht, hoe fijn, hoe lekker ook, kan zo heerlijk het gehemelte strelen. De Amerikanen geven ons fatsoenlijke kleren. Dan begint het wachten. Een dag, en nog een dag. Geen vliegtuig. Uiteindelijk, aan het einde van ons geduld, vraagt de hele groep om naar huis gebracht te worden met welk vervoermiddel ook. De Amerikanen stellen ons een open truck voor, waar ze banken om te zitten in zullen zetten, en ze beloven ons tot aan de Belgische grens te brengen. Na een uur rijden ontmoeten we Russen die ons tegenhouden. Ze hebben orders gekregen niemand door te laten. Na hevige discussies laten ze ons met veel moeite gaan. Een Amerikaan legt ons uit dat ze orders hebben gekregen de overlevenden naar de Russen te brengen die hun repatriëring op zich zouden nemen. Later vernemen we tot onze verbijstering, dat de Russen ze naar Siberische werk-kampen wegvoeren... Nog een wonder ! Op een dag na, waren we weer gevangen geweest! We doorkruisen België, dan het noorden van Frankrijk, en vandaar nemen we de trein naar Parijs, een echte trein met compartimenten, en niet een hermetisch afgesloten beestenwagens.
Hoofdstuk 17
Parijs... Parijs... PARIJS! De vrijheid! Wie weet wat dat woord betekent...? Enkel diegenen die ervan beroofd zijn, kunnen het begrip echt naar waarde schatten. Vrij zijn, kunnen denken, je kleden, komen en gaan waar en wanneer je wilt. Niet meer lijden of zien lijden. Parijs, het station, de menigte. Veel mensen wachten bij de uitgang, ze zwaaien met foto's van hun dierbaren en vragen ons of we ze niet gezien hebben in het kamp... Arme mensen, vol illusies. Wie zou er aan de hand van die foto's de geschoren gevangenen hebben kunnen herkennen, helemaal uitgehongerde skeletten, zonder een naam, enkel een nummer? Maar dat kunnen we hun niet vertellen, en dus zeggen we enkel dat we ze niet hebben gezien, maar dat ze binnenkort zeker zullen terugkeren. In elk geval zouden ze ons niet geloven, zelfs als we het hun hadden uitgelegd.
Een wagen wacht ons op om ons naar de verzamelplaats te brengen in hotel Lutetia, dat zijn gastvrijheid heeft aangeboden aan alle over-levenden. Vandaag nog zijn we die mensen daar dankbaar voor. Hoewel ik vreselijk ongeduldig ben om mijn dierbaren terug te zien, ben ik verplicht daarheen te gaan om mijn burgerschap, dat de Duitsers van ons hadden afgenomen, terug te krijgen. Hotel Lutetia had zijn mooiste kamers tot onze beschikking gesteld, en had in een restaurant gerechten opgediend, die we niet meer hadden gezien sinds onze opsluiting. Na de douche wil Miriam handdoeken en andere snuisterijen van het hotel meenemen, zoals we dat in het kamp geneigd waren te doen. Ik zeg haar: "Miriam, nu G'd ons de vrijheid heeft geschonken, worden we weer geciviliseerde burgers. Vanaf nu gedragen we ons als joodse vrouwen, dus nemen we niets dat niet van ons is en eten we alleen voedsel dat door onze wetten is toegestaan, dus enkel koosjer voedsel." Zij is zelf afkomstig uit een praktiserend joods gezin en is het helemaal met me eens. We gaan dus naar het restaurant, waar een enorme tafel klaarstaat met heerlijke gerechten, verschillende voorgerechten waarvan we het bestaan niet meer kenden, en waar op een andere tafel verschillende soorten fruit zijn uitgestald. We eten ervan, zonder meer, tot Miriam me waarschuwt: "Pas op, doe het rustig aan!" Mijn les had dus tot iets gediend.
De wederopname in de maatschappij is niet zo eenvoudig! We moeten verschillende stappen ondernemen. In ditzelfde hotel staan enkele tafels die als bureel dienst doen, waar ze ons onze verloren identiteit teruggeven. Ondanks mijn groeiend ongeduld moeten we deze formaliteiten vervullen. We zijn gelukkig eindelijk onze identiteit terug te krijgen. Maar we zijn niet de enigen en we moeten overal aanschuiven. Ondertussen hebben we een metroticket en vijftig frank van die tijd gekregen. We gaan terug naar onze kamer en ik bedek mijn hoofd met een sjaal die ik had meegenomen uit Neustadt: ik wilde niet zonder hoofdbedekking voor mijn vader verschijnen. Ik ben er zeker van mijn ouders terug te vinden. Ons appartement was in beslag genomen, ik weet dus niet waar ze te zoeken. Ik ga naar de synagoge in de Rue Cadet, waar mijn vader voor de oorlog de gebeden leidde.
Als ik de metro neem, vraagt de kaartjesknipper (er waren nog geen machines) bij het zien van de speciale kleur van ons ticket waar we vandaan komen. "Van het kamp Auschwitz", antwoord ik. Hij antwoordt stomverbaasd: "Ah! U ziet er niet zo slecht uit voor gede-porteerden, het moet daar zeker niet zo erg zijn geweest." De trein komt er aan, dus moet ik afzien van het plezier om het klokhuis van de appel die ik aan het eten ben, in zijn gezicht te gooien: Miriam en ik wegen amper dertig kilo elk! Als ik in de Rue Cadet aankom, ga ik onmiddellijk naar de conciërge van de synagoge en vraag haar of ze Rabbijn Stern kent, en waar ik hem kan vinden. Ze antwoordt: "Ik ken geen mijnheer Stern, geen rabbijn met deze naam." Als ik dat hoor, val ik flauw, ik was zo zeker hem terug te vinden! Het was meer dan ik kon verdragen. Mijn zenuwen hadden het begeven. De conciërge brengt me bij met een beetje "eau de vie" en verdui-delijkt: "Maak je niet druk mevrouw, ik ben hier pas sinds gisteren..." Ik voel me opgelucht en weer hoopvol. Ze had me dat eerst moeten zeggen! Ik begeef me naar de diamantclub, die in dezelfde straat gelegen is. Ik spreek de eerste persoon aan die ik zie, een man die er joods uitziet: "Kent u Rabbijn Stern? Weet u waar hij woont? En zijn vrouw?" "Zeker ken ik ze," antwoordt hij. "Ik ken zelfs zijn adres, ik ken ook zijn vrouw, dochter en familie. Bent u niet de gedeporteerde dochter? Ah! Wat goed nieuws! Als u een kwartiertje wacht, dan breng ik u er persoonlijk naartoe. Wat zullen uw ouders blij zijn als ze u terugzien!" Ik profiteer van deze gelukkige ontmoeting om nieuws te vragen over al mijn familieleden. G'd zij dank zijn ze nog ze allemaal in leven. Ik wist het! Ik was er zeker van, iets in mij zei me dat ik ze zou terug-vinden. Ik zeg hem: "Ik wil u niet storen, geef me hun adres en ik vind het zelf wel." "Dat voor geen geld van de wereld, ik moet over een kwartier iets zakelijks afhandelen, maar ik begrijp uw ongeduld en daarom breng ik u er zonder langer te wachten naar toe. Maar beloof me één ding: vergeet nooit dat ik de eerste was die u het goede nieuws over uw ouders heb gebracht." En hij brengt ons naar de Rue du Faubourg Saint-Denis. Daar wonen mijn ouders, bij het Gare du Nord, waar we enkele uren daarvoor waren aangekomen.
Aan het begin van de straat zie ik uit de verte mijn schoonbroer, Eugene Lok, de man van mijn zus. Ze waren tijdens de oorlog naar Zwitser-land gevlucht en zaten daar ook in een kamp, natuurlijk niet van hetzelfde soort als het onze, gelukkig voor hen. De heer die ons begeleidt, zegt: "Nu dat u iemand van uw familie hebt teruggevonden, laat ik u uw hart uitstorten, maar vergeet me niet." Ik heb die heer nooit vergeten, maar zijn naam kende ik niet... Mijn schoonbroer begeleidt ons tot aan de deur van het huis van mijn ouders. Ik vraag Miriam om mee naar boven te komen naar mijn ouders. Ik wil dat ze enkele weken bij ons blijft voordat ze naar Lyon vertrekt, waar ze hoopt haar moeder terug te vinden. Ik stel voor dat ze bij mijn ouders aanbelt en hun zegt dat ze nieuws van mij heeft, om te vermijden dat ze een shock zouden krijgen bij mijn plotse weerzien. Ze gaat akkoord en belt aan... Het lijken wel eindeloze minuten...
Hoofdstuk 18
De deur gaat open, Miriam gaat naar binnen en laat de deur half open staan.
Als ik de stem van mijn ouders hoor, kan ik me niet langer inhouden en haast me naar binnen. Onmogelijk de emoties van dat moment te beschrijven. Mijn moeder omhelst me zo stevig dat ik dreig te stikken, en mijn vader neemt me van haar over en zegt: "Gitele, ik wist dat jij het zou halen, dat je zou terugkomen!" Zonder commentaar. Ik kan niets zeggen zonder meteen al te moeten uitleggen en in details te moeten treden op een ongelegen tijdstip. Het is zelfs zeer waar-schijnlijk dat ze me niet hadden geloofd. Ik vind mijn moeder vreselijk verouderd door al die gebeurtenissen. Ze zegt dat ze heel vaak naar het Gare du Nord is gegaan met mijn foto, zoals de mensen die we bij onze aankomst hadden gezien. Dan is mijn zus aan de beurt. Ik stel Miriam voor, die door die hereniging zeer ontroerd is. We smeken haar bij ons te blijven, maar ze weigert en vertrekt met de belofte contact te houden. Ik ben zo ontroerd dat ik mijn familie heb teruggevonden, dat ik er niet aan denk haar adres te vragen. Ze keert terug naar hotel Lutetia, van waaruit ze naar Lyon vertrekt. Ik zal haar pas enkele jaren later per toeval in Israël weerzien.
Hoofdstuk 19
Ik heb veertig jaar nodig gehad om na te denken over wat mij was overkomen, veertig jaar om een zeker moreel evenwicht terug te vinden en om vandaag de gruwelen die we in het kamp hebben meegemaakt te vertellen. Ze zijn pas echt tot me doorgedrongen vanaf het moment dat ik ze kon uitdrukken, en dan nog slechts bepaalde onderwerpen. Er waren verschrikkelijke momenten tijdens mijn gevangenschap, mijn onderbewustzijn heeft ze gelukkig wazig gemaakt, zodat ik min of meer normaal kon leven.
Spijtig genoeg moet ik de spreekbuis zijn voor al die mannen en vrouwen die er niet meer zijn en die zoveel geleden hebben. Het is mij gelukt te overleven dankzij het geloof, de 'emoena', die ik had voor, tijdens en na de deportatie. Het is een gave G'ds en het bezit ervan is van onschatbare waarde. Anders, wat is een lichaam zonder morele gids? Niets. Dit geloof geeft de mens die van vrijheid in onderwerping en ongeluk is gevallen, de mogelijkheid de kracht en de moed terug te vinden. Met de vrije wil die een mens heeft, moet hij eerst op zichzelf rekenen en bidden tot G'd met de overtuiging dat Hij hem zal helpen. We hebben als voorbeeld de uittocht van Egypte en de doortocht van de Rode Zee. Op dezelfde wijze kwam onze voorvader Abraham, begiftigd met een geloof en zelfopoffering zonder weerga, ongedeerd uit de vuurhaard.
Mijn transport was konvooi 72 van 29 april 1944. Dit konvooi bestond uit 1.004 joden, waarvan 398 mannen en 606 vrouwen, waaronder 174 kinderen jonger dan achttien jaar. Bij aankomst waren 48 mannen en 52 vrouwen geselecteerd. In 1945 zijn 37 overlevenden teruggekeerd, onder wie 35 vrouwen (documentatie uitgegeven door Meester Klarsfeld, die ik hierbij wil bedanken, evenals zijn vrouw Beate, voor de onvermoeibare strijd die ze voeren, soms met gevaar voor eigen leven, om de moordenaars, nazi's en andere bewerkers van die volkenmoord op te sporen en te berechten. Dankzij hun ijver zijn er enkelen opgepakt. Ze zetten hun jacht voort en wij, de overlevenden, wensen hun toe dat ze ze allemaal zullen vinden, zolang we nog leven en kunnen getuigen). Ik bedank eveneens meneer en mevrouw René Clavel en hun team, die ons hebben geholpen bij de reïntegratie in de burgerlijke maatschappij, met alles wat daarbij komt kijken, en die ook strijden opdat gerechtig-heid zou geschieden. De wereld moet weten wat de holocaust was, opdat dergelijke verschrikkingen zich nooit ofte nimmer nog ergens zouden voordoen.
Auschwitz, een verschrikkelijke, ondenkbare, onbegrijpelijke gebeur-tenis, voor altijd gegrift in de herinnering van het joodse volk en van de gehele mensheid. Sommige mensen zullen vergeven, misschien, maar vergeten zal niemand ooit. Ik hoop met G'ds hulp dat de komende generaties deze nachtmerrie nooit meer zullen meemaken. Amen.
[pic]
Een bladzijde uit de gegevens van de Wannsee conferentie, waarop per land de aantallen staan van de Joden die volgens het plan van de nazi's allemaal vernietigd hadden moeten worden. (G'd bewaard)
Epiloog
Mijn ontmoeting met Miriam vond vele jaren later plaats. Op reis in Israël, een tiental jaren geleden, was ik in de Hamashbir, een grootwarenhuis in Jeruzalem, met mijn dochter en kleindochter voor wat inkopen. Mijn kleindochter, drie jaar oud, was verdwenen. Ik ben in paniek en roep een paar keer luid haar naam. Als Bat-Sheva, zo heet mijn kleindochter, weer opduikt, komt er een vrouw naar me toe, het hoofd bedekt met een tulband en zegt: "Herken je me niet?" Veertig jaar later! "Neen" antwoord ik. Ik bekijk haar echter aandachtig. En dan herken ik mijn Miriam! "Ik herkende je aan je stem", zegt ze, "die is niet veranderd en jij ook niet. Ik hoor je nog schreeuwen tegen me om niet die hele paté ineens op te eten om niet ziek te worden." We omhelzen elkaar. Ik vraag haar waarom ze niets van zich heeft laten horen. Ze antwoordt dat ze niemand van haar familie heeft teruggevonden. Haar moeder was slechts enkele dagen voor haar terugkomst overleden, haar vader, die tegelijk met haar was gedeporteerd, is nooit teruggekomen. Ze heeft zich toen ingeschreven bij de 'Joint', een joods-Amerikaanse vereniging, die haar naar Israël heeft gestuurd. Ze had me niet geschreven uit angst mijn geluk bij het terugvinden van de mijnen te verstoren. Vandaag heeft ze een familie, vier zonen, haar man studeert aan de Yeshiva, en ook haar zonen. Zij werkt en is heel gelukkig. Ik ben ook gelukkig haar te hebben terug- gevonden... Het is enkel in Israël dat zulke ontmoetingen kunnen plaatsvinden! De gynaecologe van het kamp heb ik teruggevonden door bemiddeling van een Israëlische krant waarop ik geabonneerd was, Lamatril, een krant uitgegeven voor nieuwe immigranten en waar ik had gelezen dat ene gynaecologe met de naam Gisela Perl, gezegend zij haar herinnering, een onderscheiding had gekregen voor haar jarenlange diensten in het Shaarei Zedek ziekenhuis in Jeruzalem. Zo heb ik, dankzij de foto bij het artikel, de vrouw herkend die mij geholpen had bij mijn bevalling. Ze had vele levens gered. Ze was naar Amerika vertrokken na de bevrijding, en vervolgens geïmmigreerd naar Israël voor vrijwil-ligerswerk. Daar is ze twee jaar geleden overleden. Dat ze in vrede moge rusten! Amen. En ik, ik heb met G'ds hulp een familie van vijf kinderen en vele kleinkinderen en achterkleinkinderen.
Besluit
Het is duidelijk dat bij het heropbouwen van ons leven en het starten van onze familie waar de kinderen gelukkig zouden zijn, we niet of bijna niet over de Shoah en wat we hadden meegemaakt, hebben gesproken. Dat heeft ons niet verhinderd om, zodra we konden, aan verscheidene herinneringsmanifestaties deel te nemen. Anderzijds, veertig jaar na de Shoah, en op herhaaldelijk aandringen van Rabbanit Shlammé, lerares aan de Yavne school, en van de directeuren van verschillende andere scholen, heb ik aanvaard om voor de leerlingen over de Shoah te komen spreken. Ik pas ervoor op de jongeren niet te traumatiseren. Het belangrijkste is dat ze waakzaam blijven. Ze zijn heel geïnteres-seerd en hun vragen zijn heel gericht. Dit heeft me de moed gegeven om verder te gaan en ik doe het als iemand me vraagt en G'd me de gezondheid geeft. Tegen mijn kinderen heb ik nooit zo kunnen spreken. Zeker en vooral omdat het mijn kinderen zijn. Ik heb me dus voorgenomen alles op cassette op te nemen. Roselyne, mijn jongste dochter, heeft me verrast door het op te schrijven en heeft me gesmeekt om het te mogen publiceren. Gedurende twee jaar heb ik het project laten liggen, bang om terug te gaan naar het verleden. Ik had geen ongelijk. Het schrijven van dit document was een lijdensweg. Vaak hield ik op met schrijven, ik kon gewoon niet vatten dat ik al die verschrikkingen had meegemaakt, dat kon niet waar zijn! Dit lijden, nog altijd aanwezig vijftig jaar later, heeft me uiteindelijk overgehaald om verder te schrijven en te getuigen, opdat de mensheid in zijn geheel zich niet kan verschuilen achter onwetendheid over dit deel van de geschiedenis, onze geschiedenis. Indien G'd ons het leven heeft geschonken voor de tweede keer, dan is het om te getuigen. Overleven is een voorrecht dat plichten oplegt. Ik vroeg me zonder ophouden af wat ik kon doen voor diegenen die het niet hadden overleefd. Hun spreekbuis zijn, is de beste manier om hun herinnering levend te houden. Zo blijven ze voortbestaan in het geheugen van de mensheid. Dat is onze eerste taak.
Vandaag bestaat dit document, ik geef het aan instellingen, aan scholen, opdat de leraren erover zouden praten. En dat, ondanks wat de negationisten van de laatste tijd wel of niet mogen zeggen en denken. Onze kinderen kennen nu de waarheid zonder erdoor getraumatiseerd te zijn. We hebben hun dit waardevol geschenk kunnen doorgeven, de 'emouna', het geloof, waardoor ze het leven van de goede kant, met optimisme, bekijken maar zonder naïviteit. Ze danken G'd ons een tweede leven te hebben geschonken, waardoor zij op deze wereld zijn gekomen. We wensen hun en tevens alle huidige en komende generaties dat ze nooit meer zo'n nachtmerrie moeten meemaken. Amen.
Wees op uw hoede, vergeet nooit Amalek. We hebben onze levensstijl na de Shoah aangepast door een voorbeeld te nemen aan onze aartsvader Isaak, die de 'akeida', het offer van Isaak, heeft doorstaan en die zegt dat het lijden geen enkel voorrecht met zich meebrengt. Alles hangt af van wat je ermee doet. Isaak heeft dit kunnen omzetten in gebed en liefde in plaats van in wraak en vervloeking. Dat is het wat hem rechten en machten heeft verleend die geen ander bezit. Zijn beloning was dat de Heilige Tempel niet op de Sinai zou worden gebouwd, maar op de 'Moriah', plaats van het offer (Midrash gebracht door Elie Wiesel in 'Célébration Biblique') Ik denk dat overleven voor sommigen afgemeten wordt aan de breekbare eeuwigheid van de geschiedenis, en voor anderen aan die hartpijnen die met de tijd zeldzamer worden bij de herinnering aan de overledenen. Het is een troost. Laten we hopen dat G'd ons zo snel mogelijk te hulp komt. De heilige Rabbijn van Lubavitch zei voor zijn overlijden dat dit niet meer lang kon duren. Amen. De volkeren die het werktuig van dit drama waren en die niet door mensen hebben kunnen berecht worden, zullen door G'd zelf berecht worden. Het antisemitisme is zo'n specifieke haat dat het niet kan teruggebracht worden tot gewoon racisme. Daar waar de racist de ander haat omwille van zijn anderszijn, haat de antisemiet de Jood omwille van zijn gelijkenis. Er is geen enkel criterium, vandaar het eindeloze van die haat en de wreedheid die eruit voortvloeit. Dit is het waaraan we de jongeren, die zeggen dat ze slecht geïnformeerd zijn, onophoudelijk moeten herinneren.
Ik heb me vaak afgevraagd welke de redenen zijn waarom ik die vreselijke holocaust heb overleefd. Ik heb die vraag aan een rabbijn gesteld, die mij antwoordde: "Opdat u zou getuigen, vroeger of later doet u dat toch." Hoe heeft G'd zoiets kunnen toelaten? Spijtig genoeg vragen vele mensen zich dat af. Pijnlijke vraag ten opzichte van al die onschuldige overledenen. Die grote Thora-geleerden wisten dat ze stierven voor de heiliging van G'ds naam. Hoeveel gebeden zijn er niet dwars door de muren van de gaskamers gegaan! Ieder individu wordt met een taak op deze wereld gezet, zelfs indien zijn leven brutaal wordt afgebroken. En wat de overleden kinderen betreft, ik ben ervan overtuigd dat hun ziel vandaag in andere kinderen leeft, en dat die zullen genieten van dit onschatbare geschenk en van deze zuiverheid van ziel, die de wereld beter zal maken. Twee van mijn kleindochters, Laurence en Bat-Sheva, zijn op 18-jarige leeftijd, samen met hun klasgenoten, naar Auschwitz-Birkenau gegaan. Bat- Sheva is gaan bidden bij één van die blokken, waarschijnlijk diegene waar ik gevangen was, voor mijn baby die ze gedood hebben bij de geboorte. Bij haar terugkomst in het hotel wachtte haar een telefonische boodschap. Haar mama was bevallen van een zesde kindje, een jongetje, op 27 april, de dag van mijn verjaardag. De geboorte is waarschijnlijk gebeurd op het ogenblik dat zij aan het bidden was voor mijn kind dat ze niet hebben laten leven en dat nooit een naam heeft gehad. Moge zijn herinnering gezegend zijn! Is het leven niet een eeuwig herbeginnen?
De reïntegratie na de Shoah - DEEL I
Ik geloof met een volmaakt geloof... Na de bevrijding waren we ervan overtuigd dat die vreselijke nachtmerrie, die op wonderbaarlijke wijze was geéindigd, tot het verleden behoorde. De mensheid was voor altijd ingeënt tegen zulke misdaden, gepleegd midden in de twintigste eeuw, in hartje Europa, door een gecultiveerd volk. Maar we zijn naïef, want het nazisme steekt steeds meer zijn lelijke kop weer op en universitairen in het land van Descartes gaan zelfs zover het bestaan van de gaskamers en crematoria te ontkennen. (Voorwoord van de heer Opperrabbijn Jaïs) Ondanks alles moeten we hopen.
Terwijl ik voor de 'Kotel Hamaaravi', de Klaagmuur sta, word ik eens temeer overmand door een vlaag van emoties bij het zien van dit imposante overblijfsel van het 'Beth Hamikdash', de Heilige Tempel. Hoe had ik kunnen geloven, terwijl ik gevangen zat in Auschwitz met alles wat dat met zich meebracht, dat ik 48 jaar later het voorrecht en het geluk zou hebben om bij die muur te bidden. Maar toch...
Het is zeer moeilijk om van reïntegratie na de Shoah te spreken. Een integratie in vredestijd is al moeilijk genoeg. En dus zeker een reïntegratie na zulk een verschrikking. Ten eerste, hoe onze overleving uitleggen na zoveel te hebben meegemaakt, wij de levende getuigen voor onze vermoorde broers en zussen, uitgehongerd, gefolterd, maar gered door ons geloof, de 'emoena', het vertrouwen in G'd en onze Thora. Deze was goed bewaard gedurende duizenden jaren dankzij onze geleerden, die boven alles, altijd zijn verdergegaan met het doorgeven ervan. Zo is ze voor altijd in onze harten gegrift. Hoe kunnen we de wereld de omvang onthullen van de gruwelijk-heden van de nazi's en hun uitroeiingen zonder voorgaande in de hele geschiedenis van de mensheid? Wat wij gezien hebben, is niet te beschrijven. De vrees dat men aan onze woorden zou kunnen twijfelen, sluit ons nog wat meer op in ons stilzwijgen, wat ons lijden nog vergroot.
Regelmatig, gedurende jaren, werden we geplaagd door nachtmerries met daarin nazi's en hun honden. Nadat de geallieerden de verschrik-kingen in de kampen hadden ontdekt, kreeg de wereld een schuld-gevoel door de monsterachtigheid van de gepleegde misdaden en begon zich bewust te worden van ons bestaan. Ondanks alles viel het ons erg zwaar onze ongelukkige ervaringen te vertellen. Zelfs de meest gedetailleerde verhalen kwamen weinig overeen met de hel die het kamp in realiteit was. Dichtbij deze realiteit te willen komen, betekende al zich ervan te verwijderen. We wisten dat we voor altijd getekend waren door een onuitwisbaar stempel, en dat niemand in deze wereld onze last kon delen. Maar de deportatie heeft ons geleerd om de dingen te relativeren, de waarden weer in evenwicht te brengen, en het belangrijke te kunnen herkennen. Verminkt in ons vlees, in ons hart, gewend te vechten in de grootste tegenspoed, heeft ons volk overleefd. Zo zit de mens in elkaar: geconfronteerd met de meest extreme gebeurtenissen, is zijn uithoudingsvermogen zo dat hij alle uitdagingen aankan. Zich deze energie van g'ddelijke aard eigen maken, is het ultieme doel van ieder mens. Maar we moeten er ons wel bewust van zijn. Deze kracht, gewoonweg geput uit het vertrouwen in G'd, de 'emoena', is het waar-door ik heb kunnen overleven in het kamp en me weer heb kunnen integreren in de gemeenschap.
De overleving van een volk hangt af van zijn capaciteit en doorzet- tingsvermogen om de energie op te wekken in tijden van tegenslag. Die drang om te overleven verschijnt pas wanneer het te bereiken doel de gewone wil overschrijdt en zich omzet in een hoger doel, aanwezig in ieder individu. Het is de wil te winnen, te leven, de dood te bestrijden, die de mensheid door de geschiedenis heen heeft onder-steund. Enkel het gebed kan deze energie opvangen, de geest op een hoger niveau brengen om zo de onmiddellijke realiteit het hoofd te bieden. Een absolute prioriteit was dus je geest actief houden. Door je in een scherpe geestestoestand te bevinden kon je aan een zekere dood ontsnappen. Je mocht zeker en vast niet opgeven. Spijtig genoeg maakte het broom dat we in Auschwitz in het weinige voedsel in ons opnamen, om "onze zintuigen te kalmeren", deze taak nog moeilijker. Zo gebeurde het dat, na de bevrijding, vele mensen het leven niet meer aankonden. Het verlies van hun dierbaren, de ziektes meegebracht uit de kampen, hadden vlug hun laatste weerstand weggenomen. Zelfmoord was het antwoord voor sommigen, voor anderen blijft depressie, vijftig jaar later, hun enige manier van leven. Men kan echter niet eeuwig de levensstroom indijken zonder gek te worden. Maar soms lijkt het me even gek om te leven alsof die lijken nooit hebben bestaan, en dit maar enkele decennia na de uitroeiingen. Wij, de overlevenden, moeten als seismografen zijn, en het gevaar voor de anderen waarnemen, vroegtijdige signalen niet zomaar van de hand wijzen. Waakzaamheid is belangrijker dan vertrouwen. Voor de meeste overlevenden is het trauma, vijftig jaar later, nog steeds aanwezig. Ze leven ermee. Ondanks het stilzwijgen van sommigen om hun gezin te sparen, is de overdracht toch gebeurd. De kinderen hebben de drama's van hun ouders opgevangen doorheen het niet-gezegde, de taboes. Ze hebben zich geïdentificeerd met hun ouders en hun lijden zonder er de oorzaak van te kennen of te kunnen noemen. Deze situatie heeft hen gevoeliger gemaakt. Het zijn lijdende mensen, die moeite hebben met het leven waar communicatie synoniem is met gevaar. En dus hullen ze zich, net als hun ouders, in een stilte zonder naam. Wat gaat er dan gebeuren met de derde generatie, als de pijn en de woorden niet eindelijk losbarsten, als de tranen, bijna een eeuw verdrongen, niet vloeien, om de stilte te redden die langzaam de mensheid vergiftigt? Moeten we met lede ogen toezien dat het nazisme nog steeds doodt? Bij de bevrijding was LEVEN het ordewoord, leven zonder terug te blikken, de toekomst moest die waarneembare en tastbare horizon zijn, alleen die horizon.
Leren leven in het heden en een toekomst zonder verleden opbouwen, dat was de fundamentele moeilijkheid. Het leven weer opnemen daar waar je het had achtergelaten, aan de rand van de weg, om samen verder te gaan, hoe zou dat kunnen? Het antwoord lag in de vraag besloten: door het verleden te bedekken. En jammer dan maar als we tijdens de nachten nog gekweld worden door die honden en SS'ers die erop uitzijn om ons te slaan of te doden. Maar de strijd was spijtig genoeg nog niet voorbij. We moesten weer leren eten, drinken, slapen in een bed en niet op planken, de angst om opgepakt te worden overwinnen, en bovenal verder leven zonder onze dierbaren, voor altijd weg: weduwen, wezen, ouders zonder hun kinderen, leven met het verdriet om nooit te kunnen huilen op hun graven. Dit was onze dagelijkse strijd! Dat ik mijn ouders, broers en zussen heb teruggevonden, heeft me veel geholpen bij mijn reïntegratie. Maar mijn verdriet was heel groot, ik kon het met niemand delen. Eigenaardig genoeg verzachtte de komst van de lente enigszins mijn verdriet. Is het misschien doordat de lente het symbool van het leven is? Ik heb over dit onderwerp een leuke anekdote. Een man, blind van bij zijn geboorte, zat bij de kerk, aan zijn voeten een centenbakje met een bordje waarop stond: "Alleen op de wereld, zonder huis en zonder inkomen". Ondanks dit bord keken maar weinig mensen naar hem om en bleef zijn bakje leeg. Op een dag vroeg een voorbijganger toestem-ming om iets anders op zijn bordje te schrijven. De blinde was akkoord en de voorbijganger vertrok. Vanaf die dag was zijn bakje regelmatig vol. Nieuwsgierig naar wat er nu op het bord stond, vroeg hij een dame het hem voor te lezen. "Met plezier", antwoordde ze. "Het is heel mooi, luister maar. Morgen is het lente, maar ik zal het niet zien." Die voorbijganger was waarschijnlijk een dichter... De lente is een mooie garantie voor de hoop. In een wereld die vaak overspoeld wordt door gruwelijkheden, neemt de natuur haar rechten op, zo ook het leven en vooral ons leven.
Vele mensen kwamen me bezoeken bij mijn ouders in de hoop wat inlichtingen te krijgen over een dierbare van wie ze hoopten dat hij nog leefde. Maar wat kon ik antwoorden? Hoe kon ik hun uitleggen dat er geen enkele gelijkenis bestond tussen die foto's en die wandelende skeletten, uitgehongerd , geschoren, met een verwilderde blik door de honger en de miserie, en die als enige identiteit een nummer hadden! Hoe kun je op dat moment geen schuldgevoelens hebben! Schuldig dat jij leeft, schuldig dat jij weerstand hebt kunnen bieden, schuldig dat jij niet dood bent. Ik las het in hun ogen. Ze zochten een antwoord. Ik ook... Te zeer gekweld vroeg ik mijn ouders die bezoeken te stoppen, ik was nog te moe. Ik kon die tegenstrijdige gevoelens niet goed analyseren. Ik bracht het merendeel van de dag liggend door, nog te zwak om naar buiten te gaan; ik woog amper dertig kilo bij mijn terugkomst. Ik die helemaal dronken van vrijheid was, kon amper rechtstaan. Materiële zorgen hielden me weinig bezig. Ik had het gevoel voor de waarde van het geld verloren. De Duitsers hadden alles weggenomen; meubels, geld, kleren, maar vooral onze vrijheid. Ik had het moeilijk om mijn oude waarden terug te vinden. Ik bewaarde er nog de smaak van de verboden vrucht van. Ik herinner me een trieste vaststelling die ik deed toen ik in het kamp aankwam. Al het geld, al de voorrechten van deze wereld vermochten niets tegen die storm van haat tegen ons. Maar na enkele maanden moest ik de realiteit onder ogen zien: geld was een noodzaak om te leven. Toen ik de financiële noden van mijn ouders zag, alhoewel ze er heel discreet over waren, maakte ik mij zorgen.
Dankzij de goede zorgen van mijn moeder, kwam ik weer op krachten. Ze heeft me geleidelijk naar een normale voeding kunnen begeleiden. Ik herinner me nog dat ik bij het einde van de maaltijd alle broodkruimels met een lepel oppakte om ze op te eten. Die kruimels stelden een schat voor mij voor. Mijn ouders keken elkaar aan en dachten dat ik nog honger had. Maar ik wou niets zeggen. Nog vandaag, na vijftig jaar, vrees ik nog steeds niet genoeg voedsel te hebben. Als ik groenten schil, pas ik op dat de schil niet te dik is... Ik denk dan steeds dat in Auschwitz zulke schillen als een koninklijke maaltijd beschouwd werden. De wrede voedselontberingen hadden mijn huid uitgedroogd. Ze kraakte overal. Mijn moeder masseerde elke dag mijn lichaam met zalf om zo de schade te verminderen. Ik was me zeer bewust van het feit dat ik geluk had zo iemand te hebben die zich met zoveel liefde en zoveel zelfopoffering over mij ontfermde, spijtig genoeg ten koste van haar eigen gezondheid. Ze had tijdens die vier jaar van omzwervingen een chronische bronchitis opgelopen. Helemaal op door een heel leven lang van hard werken, had ze steeds meer moeite om te vechten tegen de ziekte. Ondanks alles straalde haar gezicht van geluk om mijn terugkomst.
Ik besloot dus van mijn nieuwe vrijheid te profiteren om werk te zoeken. Heel simpel gekleed, met afzakkende kousen om mijn nog te magere benen, liep ik door de straten met een tot dan toe ongekende maar o zo bemoedigende kracht en blijheid! Die hervonden vrijheid was het mooiste geschenk van hierboven. Alles kon nog gebeuren. Met het beeld van de lente keerde de hoop terug. Eigenaardig genoeg was ik heel gevoelig geworden voor het minste blijk van vreugde, terwijl het ongeluk me schijnbaar onverschillig liet. Mijn normale gedrag leek veranderd. Bij de gruwelijkste tegenspoed kon ik mijn verdriet niet uiten. Mijn tranen gingen niet samen met mijn verdriet. De dood, zelfs die van mijn dierbaren, liet me helemaal koud. Verschillende gedeporteerden zonder familie kwamen vaak bij ons, mijn ouders nodigden ze uit en gaven hun een beetje troost gedurende een gezamenlijke maaltijd. Eén van hen was waarschijnlijk drager van tyfus, zonder er zelf ziek van te zijn geworden. Mijn nichtje Leila, het dochtertje van Olga en Eugene, woonde bij ons, en zoals elk kind werd ze door iedereen geknuffeld, maar vooral door de gedeporteerden die alles hadden verloren. Ze werd besmet. Op een nacht is ze is in mijn armen gestorven. Ik had veel verdriet voor mijn zus, van wie ze het eerste kindje was, maar ik kon niet huilen, ik had geen tranen meer. Ik was diep ongeluk-kig dat ik met haar verdriet niet kon meevoelen. Mijn overlevingsinstinct tegenover de gruwelijkheden was nog te diep in mij verankerd. Mijn tranen verbannen naar het diepste van mijn ziel, heeft mij geholpen het hoofd te bieden aan de totale ontmenselijking en eruit te komen. Ik had tijd, veel tijd nodig om mijn gevoelens weer in mij toe te laten, om weer plaats te maken voor wat de mens zo speciaal maakt: emoties.
Korte tijd later begon ik te werken, en deed vooral opzoekingen naar vermisten, waaronder mijn man, mijn schoonzus en haar broer. Ik was getrouwd drie maanden voor mijn arrestatie. In het begin was ik zeker van hun terugkomst. Maar de opzoekingen brachten niets op en de hoop werd elke dag kleiner. Ik heb gehoord dat mijn man de hel van Auschwitz heeft overleefd om daarna van uitputting te sterven, zijn uitgemergeld lichaam kon geen normaal voedsel meer aan. Ik treurde om het verlies van mijn man. Ik had ook veel verdriet om het verlies van mijn geliefde schoonzus Eta en met pijn in het hart dacht ik aan mijn bijzonder en onschuldig kindje dat stierf in die hel net na zijn geboorte. Dit allemaal was een zware last.
Mijn ouders waren erg aangedaan door mijn verwarring. Voor hen was het, na drie jaar wachten, tijd om te reageren indien ik een gezin wou stichten. Natuurlijk wilde ik er niets van horen, en wel om verschillende redenen. Aan de ene kant was ik de enige broodwinner voor mijn ouders; mijn vader, rabbijn in de Rashi synagoge, kreeg een belachelijk laag salaris. Enkel de passie voor zijn beroep beloonde zijn dagelijkse inspanningen. De mensen zeiden dat hij een bron van kennis voor hen was. Deze eerste reden volstond echter niet. De tweede reden was dat het me onmogelijk leek om mijn leven te delen met een man die de deportatie niet had meegemaakt. Enkel een overlevende kon me begrijpen. Mijn derde vrees was dat ik geen gezin zou kunnen stichten. De verschrikkelijke omstandigheden waarin ik in Auschwitz was bevallen, bezorgden me daarover ernstige twijfels. Mijn ouders hadden maar één ding onthouden: dat ik bereid was met een gedeporteerde te huwen! "Dan is het maar zo, mijn dochter" zei mijn vader. Hij sprak verschei-dene talen en zo kreeg hij regelmatig bezoek van gedeporteerden, afkomstig uit allerlei landen, die vaak in de war waren. Mijn vader hielp hen zo goed hij kon. Totdat hij me op een dag voorstelde iemand te ontmoeten. Omdat ik de vroomheid van mijn vader, zaliger nagedachtenis, kende wist ik dat het een buitengewone man moest zijn. Mijn wensen eerbiedigend stelde hij me voor aan een jongeman die met zijn familie uit Roemenië was gedeporteerd. Zijn naam was Salomon Davidovici, hij kwam oorspronkelijk uit Sighet-Marmoroch, Roemenië en had net als ik de kampen overleefd. Ook hij heeft toen zijn vrouw en kinderen verloren. We trouwden in 1947. Een fatsoenlijke man, groot van gestalte, met een gouden hart en vooral een grote kennis van de thora. Ik geef het toe, ik was niet ontgoocheld. Met G'ds hulp hebben we dus een gezin gesticht. We wisten dat het niet mogelijk was nieuw leven te stichten op ongeluk en dus hebben we elkaar beloofd het verleden achter ons te laten. En G'd in zijn goedheid heeft ons een fantastisch geschenk gegeven, de troost. Het is niet het vermogen om te vergeten, verre van, maar dit gaf ons de mogelijkheid om ons gevoel van zelfmedelijden de baas te blijven. Om onze angsten te overwinnen, om onze vrees te negeren creëerden we duizenden bezigheden voor onszelf. Materiële zorgen en ook gezondheidsproblemen werden ons niet bespaard, want we waren niet zonder lichamelijke schade uit die hel gekomen. Maar we moesten die moeilijkheden te boven komen en G'd danken dat het "enkel" dat was. Wanneer er van de 248 delen van ons lichaam enkele waren die niet functioneerden, moesten we ons aanpassen, en vooral verdergaan voor die vijf prachtige kinderen die G'd ons in zijn grote goedheid had geschonken. We moesten ze ook fysisch en geestelijk voeden. Mijn man sprak verschillende talen, maar zijn Frans was nog zwak en de professionele mogelijkheden na de oorlog waren gering. Maar G'd heeft ons gehol-pen en het is ons gelukt een authentiek joods gezin te stichten. Vandaag zijn mijn vijf kinderen getrouwd en hebben we vele kleinkinderen en zelfs achterkleinkinderen. Ik denk in alle eerlijkheid dat we ze gelukkig hebben kunnen maken. Dat ging niet zonder moei-lijkheden, maar ons geloof in G'd heeft ons veel geholpen, ons ondersteund en begeleid op elk ogenblik van ons leven.
Ondertussen zijn mijn ouders overleden, wat voor mij zeer moeilijk was. Mijn moeder, zaliger gedachtenis, is zeven jaar voor mijn vader heengegaan. Ik heb vele doden in het kamp gezien. Bij het sterven hadden ze op hun gezicht een uitdrukking van pijn. Mijn ouders daarentegen, hadden een uitdrukking van kalmte en vrede op hun gezicht, in de overtuiging dat ze hun taak op deze aarde goed hadden vervuld en in vrede konden heengaan. Mijn vader had niet lang daarvoor tegen mij gezegd: "Het is niet de kwantiteit van het leven die belangrijk is, wel de kwaliteit". En ik heb eens ergens gelezen dat je "leven aan de jaren moet toevoegen en niet jaren aan het leven." We spreken over langer leven, maar is het echte probleem niet om beter je ouderdom te beleven? Ondanks alles vond ik het heel moeilijk om mijn tranen te bedwingen en ik moest huilen. Ik heb begrepen dat tranen eveneens een geschenk van G'd zijn, en dat niet kunnen huilen een groot ongeluk voor de ziel is. Ik citeer Edmond Fleg: "Wat een einde is, is een begin. Zo is het einde van de dag het begin van de nacht. De maanden en jaren die eindigen zijn het begin van degene die volgen De verdwijning van iets is de vernieuwing van iets anders. En dus is het waar wat men zegt: dat niets sterft van wat ooit verwekt is, maar dat het enkel verandert en een andere gedaante aanneemt." Zo gaat het in het leven, ik denk dat het zo ook de mensen vergaat, ze verdwijnen nooit zolang hun kinderen hun werk voortzetten, zo zijn ze voor altijd aanwezig onder ons. Zo heb ik me getroost na het heengaan van mijn ouders.
Onze dierbare kinderen hebben ons vele klein - en achterkleinkinderen geschonken, die allen, G'd zij dank, de vrome weg van hun overgrootouders volgen. Ik heb eens mijn verhaal verteld aan Rabbijn Toledano Zatsal. De volgende dag zei hij dat hij er de hele nacht niet van had kunnen slapen. Hij had opgemerkt dat de 'Gematria', de numerieke waarde van mijn nummer -80661- gelijk was aan het woord "éhié" wat "ik zal leven" betekent. Met andere woorden, het nummer van die schand-daad was als een belofte van G'd dat ik dat alles moest overleven. Onder de vele motivaties die mij hebben doen besluiten over dit onderwerp te schrijven, was er ook de wil om een duidelijker inzicht in mezelf te krijgen. Tijdens mijn gevangenschap was ik bezig met materiële dingen, met mijn directe overleving. Maar er bleven tergende vragen zoals: hoe heb ik die vernederingen kunnen ondergaan zonder me te verzetten, bijna lusteloos? Ik kon en wou me daarover niet uit- drukken en nog minder antwoorden vinden op de vragen die ik me stelde tijdens deze donkere periode.
Nu dankzij dit document, dankzij de vele lezingen die ik aan leerlingen geef, dankzij de interviews verschenen in kranten en uitgezonden op de radio, kan ik zeggen dat ik beter begrijp wat me de kracht gaf om te leven, dat ik besef hoe goed G'd voor me geweest is temidden van al deze verschrikkingen. En ik probeer dit leven dat Hij me heeft teruggeschonken, te gebruiken om mijn intieme overtuiging en geloof te delen: "Ja, G'd bestaat, en het joodse volk zal altijd leven." Ik zou graag persoonlijk mijn dochters Roselyne König en Sylvie Gutwirth willen bedanken, die me ertoe hebben bewogen en aangemoedigd en die het tot stand komen van dit document mogelijk hebben gemaakt. Ik dank ook Meneer Lachkar voor zijn efficiënte hulp.
De reïntegratie na de Shoah - DEEL II
Het is niet gemakkelijk na vijftig jaar over "het leven na de Shoah" te vertellen. Desondanks wil ik proberen de vragen die mij gesteld zijn tijdens mijn lezingen op scholen te beantwoorden: duidelijke en precieze antwoorden, naar ik hoop. Het is onmogelijk zich voor te stellen en te begrijpen wat mij is over- komen, en zo ook de dood van miljoenen Joden als gevolg van de anti-joodse maatregelen van de nazi's om de zuiverheid van hun zoge-naamde superras "het arische ras" te beschermen. Daartoe hebben ze met precisie een machine in werking gesteld die deze totale vernie-tiging tot stand zou moeten brengen. Het was het project van een waanzinnige, die door de wereld gevolgd werd, om het joodse volk uit te roeien, alsook andere categorieén van mensen die van hen verschilden. G'dzijdank zijn ze niet tot dat stadium gekomen. Het is daarom dat ik het als het grootste voorrecht ervaar om mijn ouders (spijtig genoeg sindsdien overleden), mijn broer en mijn zussen te hebben teruggevonden; en als ik ben teruggekomen, is het om lezingen te geven opdat de wereld het zou weten en om de valse beweringen van de negationisten, die beweren dat dat allemaal nooit heeft plaatsgevonden, te bestrijden. Ik citeer meneer Simon Wiesenthal: "Overleven is een voorrecht dat je plichten oplegt. Ik heb niet opgehouden mij af te vragen wat ik kon doen voor diegenen die het niet hadden overleefd, ik dacht hun spreekbuis te zijn en zo hun herinnering levend te houden. Het is onze taak tegenover de nieuwe generatie. We moeten hun onze ervaringen, hoe pijnlijk ook, overbrengen, zodat ze er een les van kunnen leren. Informatie hebben, is zich verdedigen en we moeten hun onze getuigenis doorgeven. We moeten daarover spreken met de kinderen en kleinkinderen en hun vragen uitlokken. De herinnering overleeft enkel door de mondelinge overdracht, maar het is niet gemakkelijk uit te leggen aan iemand die in zijn leven nooit echt honger of kou heeft geleden, wat een homp brood of wat een trui voor ons toen betekende. Evenmin is het gemakkelijk diegenen die de dood enkel maar door de kranten kennen, te doen begrijpen wat we voelden bij het zien van de rook uit de gaskamers, zo dicht bij onze barakken, wetend dat die weemakende geur de geur was van dierbaren die gisteren nog in het kamp rondliepen. Hoe de pijn beschrijven van een moeder van wie het kind uit haar armen wordt weggerukt om naar de gaskamer te worden gestuurd, of een vrouw die net bevallen is, wier pasgeboren baby gedood wordt, en die zelf naar de gaskamer wordt gestuurd?" (einde citaat) Ik ga helemaal akkoord, ik ben één van die voorbeelden, want ik heb het zelf allemaal meegemaakt. Je kunt niet doorgeven wat die misselijke geur in de wagons was, waar de doden gedurende enkele dagen tussen de levenden lagen, en die ons misselijk maakte en braakneigingen bezorgde. Maar wat braken? We hadden niets gegeten, het was gal. Hoe uitleggen wat je voelt bij het zien van verschillende geraamtes bij een gracht en dan denken dat jij misschien wel de volgende bent! Onmogelijk zo'n gevoel door te geven, en zelfs als wij de mensen erover spreken en ze aan onze lippen hangen, kunnen deze feiten in hun geest geen realiteit worden, want wat er gebeurd is in het Derde Rijk ontsnapt aan onze verbeeldingskracht. Voor ons is getuigen heel belangrijk opdat de jongeren zouden weten tot welk punt die genocide uniek was, uitzonderlijk en onbegrijpelijk in haar wreedheid, en voor hen is het nog moeilijker om deze feiten te geloven. Toen ik na veertig jaar besloten had om het verhaal van mijn deportatie te vertellen, en het twee jaar later op aandringen van mijn jongste dochter Roselyne op te schrijven, stokte mijn pen bij de pijnlijke ge-beurtenissen die ik had doorgemaakt; ik kon niet geloven dat ik dat had meegemaakt, en toch! Ik begrijp dus dat de jongeren zich vragen stellen bij het waarheidsgehalte van onze herinneringen. Ondanks het onbegrijpelijke moesten we ons erbij neerleggen en verder leven, zonder enige twijfel, als we tenminste niet gek wilden worden. We kunnen niet voor altijd geobsedeerd blijven door deze verschrikkelijke volkenmoord, waar zes miljoen Joden en ook duizen-den zigeuners zijn vermoord. Maar het is onmogelijk te leven alsof al die lijken nooit hebben bestaan. Jammer dan maar als we 's nachts worden achtervolgd door de honden die de SS'ers bij zich hadden en die ons konden bijten met blote tanden. We moeten leven maar nooit vergeten lessen te trekken uit onze fouten. Begrijpen dat wij Joden altijd de eerste slachtoffers zijn van alle onenigheid. Zodra een meerderheid door haat wordt gedreven jegens een minderheid, dan is het uiteindelijk altijd de Jood die schuldig is. Waakzaamheid is beter dan vertrouwen. Laten we Amalek, onzaliger nagedachtenis, nooit vergeten. Onrust en ontzetting mengen zich zo gemakkelijk met het geloof van de meest standvastigen, want het menselijke hart is zo breekbaar. De pijnlijke valkuilen van het leven en de angsten maken dat zelfs de moedigsten er het hoofd bij verliezen. Maar het geduldig en geleidelijk leren van dit onvoorwaardelijke geloof, dat het kostbare erfdeel van onze voorvaderen was, maar dat door de menselijke onderworpenheid in de kampen ernstig aan het wankelen was gebracht, dat geloof mag ons niet verlaten. Het is enkel met dat geloof dat we de beproevingen die G'd ons heeft gegeven, kunnen doorstaan, en ook dankzij het gebed. Als we tijdens ons leven een moment van verlatenheid, van genade en van hoop hebben, dan hoop ik van ganser harte dat we ons geloof niet verliezen. Het gebed is een dialoog met G'd. Het is mogelijk te leven en te over-leven zonder hoop, maar niet zonder gebed. Als je de deportatie hebt meegemaakt, leer je de dingen te relativeren, de waarden weer in even-wicht te brengen en het belangrijke te herkennen.
Het reveil van religiositeit in de huidige wereld is ontegensprekelijk. Wetenschappers willen de dingen van de geest herontdekken: atoom-geleerden, biologen en natuurkundigen zijn in de Talmoedische oceaan gedoken, en hebben aan het einde van hun opzoekingen besloten, dat de technologie de verkeerde problemen had opgelost. Wat bewijst, wat we er ook over denken, dat bidden de oplossing van onze problemen is. Met alles wat we elke dag van 's ochtends tot 's avonds in deze afgrijselijke wereld meemaakten, was onze enige troost te denken aan onze dierbaren van wie we hoopten dat ze vrij waren en voor ons baden. Dat is het wat mij moed heeft gegeven tijdens mijn gevangenschap. Ik moest strijden en bidden om ze terug te zien. Het leven ging door met hoogtes en laagtes. Mijn man omgekomen in Auschwitz, mijn baby waarvan ik daar ben bevallen, gedood bij zijn geboorte en de familie van mijn man die nooit teruggekomen is.
Ik was de enige die uit het kamp is teruggekomen, weliswaar een geraamte, maar levend. Ik weet ook dat het een ongelooflijk geluk was dat ik mijn ouders, mijn broer en mijn zusters levend heb terug-gevonden. Dankzij de goede zorgen van mijn moeder, die zelf ziek was, kon ik herstellen, wat ik al eerder in dit boek beschreef. Drie jaar na mijn terugkomst, toen mijn ouders zagen dat mijn man niet was teruggekomen, hebben ze mij aangeraden te hertrouwen. Ik was terughoudend om verschillende redenen. De belangrijkste was dat ik mijn leven niet wou delen met iemand die niet ook gedeporteerd was geweest, en die dus niet zou begrijpen dat ik misschien geen gezin kon stichten met kinderen, als gevolg van mijn bevalling in het kamp. Toen mijn ouders mij een jongeman hadden voorgesteld, die ook gedeporteerd was, verdwenen mijn bezwaren langzamerhand. G'd heeft me geholpen en door naar mijn ouders te luisteren, ben ik met deze jongeman getrouwd en G'd heeft ons vijf fantastische kinderen geschonken die ons op hun beurt klein- en achter-kleinkinderen hebben geschonken. Ik ben hun daarvoor erg dankbaar. Mijn ouders (mogen ze in vrede rusten!) waren uitzonderlijke mensen: mijn vader was een bron van wetenschap en mijn moeder was een "tzadeket", een heilige, die ondanks de financiële moeilijkheden voor en na de oorlog ons met trots, fatsoen en liefde heeft opgevoed. Dit is wat we met onze kinderen hebben geprobeerd, door hun het voorbeeld te tonen zoals wij het hebben gekregen van onze ouders, want in de opvoeding van de kinderen is dat het belangrijkste voor-beeld. Het is dankzij dat voorbeeld dat ik bij mijn terugkomst religieus en gelovig ben gebleven; dat was geen makkelijke taak. Maar wij mogen diegenen die alleen zijn teruggekomen en waarvan de dierbaren zijn verdwenen, die het geloof hebben verloren, niet veroordelen. Ik denk dat ze met de tijd zullen terugkeren naar G'd, maar men mag ze niet dwingen. Ik wens dat G'd hun de kracht geeft om te vechten opdat ze op hun beurt deze verschrikkelijke periode zouden kunnen navertellen, zodat de toekomstige generatie niet hetzelfde lot moet doorstaan; dat G'd ons behoede.
Laten we hopen dat er vrede in de wereld zal heersen dankzij al onze gebeden. Amen.
STAMBOOM VAN DE FAMLILIE STERN
Rav Yehuda Leibish Stern – Reitzel (Schlesinger)
Maurice & Eva (Morgenstern) Lisette (gehuwd met Ari Friedman) Noëmie (gehuwd met André Brunschwig) Georgette (gehuwd met Jacky Lerner) Yitzchak Meïr (gehuwd met Mimi Pluczenik)
Madeleine & Aaron Frei
Dotty (gehuwd met Jules Stein) Roland (gehuwd met Charlotte Preis)
Olga & Eugene Lok
Leila (d.1945/6) Agnes (gehuwd met Shimshon Plym) Miriam (gehuwd met Paul Levene) Yocheved (gehuwd met Jakov Joseph Lazega) Reitzy (gehuwd met David Diamant)
Edith & Salomon Davidovici
Richard (gehuwd met Heddy Doppelt) Patrick ( gehuwd met z"l Eva Jakubovits) Adeline (gehuwd met Yossi Zimmer) Sylvie (gehuwd met Pinny Gutwirth) Roselyne (gehuwd met Moshe Avigdor König)
LEVENSLOOP VAN EDITH DAVIDOVICI-STERN
Geboren op 27 April 1924 in Hongarije.
1927: geïmmigreerd van Hongarije naar Frankrijk
januari 1944: getrouwd met Eugène Wiesel .
April 1944: gearresteerd door franse collaborateurs in Lyon en gevangen gezet in Drancy.
Mei 1944: aangekomen in Auschwitz en daar door de SS-ers gescheiden van haar echtgenoot Eugène Wiesel.
Januari 1945: dodenmars naar Ravensbruck en Neuschtadt.
Mei 1945: terugkeer naar Parijs.
1 december 1947: hertrouwd met Salomon Davidovici.
1948-1961: geboorte van vijf kinderen, twee jongens en drie meisjes.
sinds 1985: voordrachten in franse scholen over haar ervaringen.
1998: publicatie van haar mémoires in het Frans: "Vivre après la Shoah"
25 April 2004: Toekenning van de "Légion d'Honneur" uit de persoonlijke collectie van president Jacques Chirac.
14 juli 2006: Publicatie van de engelse versie van haar mémoires: "I shall live"
Dankwoord
Hierbij danken wij iedereen die heeft meegewerkt aan de realisatie van dit boek: Dhr. Wim Fryns en Mieneke Milgram voor hun bijzondere inspanning en hulp, Arie Cohen voor zijn bereidwilligheid en creativiteit bij het ontwerpen van de omslag en Iceberg Advertising voor de verzorging van de layout.
Het is bijna onmogelijk iedereen te vernoemen die geholpen heeft aan dit boek, maar zonder hen was dit project niet tot stand kunnen komen. Daarom willen wij graag al onze dierbare vrienden hartelijk danken!
Met bijzondere dank aan Perla Nager - Karniol voor haar vrijwillige inspanning en initiatief om dit boek in het Nederlands te vertalen, alsook voor haar uitzonderlijke inzet en bereidwilligheid waardoor dit boek tot stand kwam.
Contactgegevens Auteur:
Edith Davidovici Belgiëlei 106 2018 Antwerpen België
Tel: 03 230 35 90 Mobiel: +32 475 95 56 78 Fax: 03 281 27 85
E-mail: konig@skynet.be